|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
سربند، قلعه qalºe-ye sar-band، بر فراز قلهی ساکا در شمال روستای افجه و در ارتفاع حدود ۳۱۳۰ متر از سطح دریا واقع شده است. این قلعه نقش مهمی در دیدهبانی، اطلاعرسانی و فرماندهی منطقه ایفا میکرد و بر روستاها و مسیرهای اطراف اشراف کامل داشت. وسعت آن حدود ۳۵۰ متر مربع است و شامل دیوار محیطی، چند برج نگهبانی، اتاقها و دو حوض کوچک میباشد. مصالح اصلی بنا سنگ لاشه، آجر، گچ و ساروج بوده است. سفالهای یافتشده در سطح قلعه مربوط به دورههای مختلف از اواخر دوران تاریخی تا سدههای اول اسلامی و عصر اسماعیلیه است که نشاندهنده اوج استفاده از قلعه در آن دوران است. دسترسی به قلعه دشوار و زمانبر بوده و بهدلیل دورافتادگی، حفاریهای غیرمجاز به آن آسیب جدی زدهاند. قلعه در (مهر ۱۳۸۲ هـ.ش) در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. [ویرایش] ۱ - موقعیت جغرافیاییقلعهی ساکا در °۳۵ و ´۵۳ و´´۵ عرض شمالی و °۵۱ و ´۴۰ و ´´۴۵ طول شرقی بر بالای قلهی ساکا به بلندی ۳۱۰‘ ۳ متر از سطح دریا قرار دارد. در سمت شمال شرقی قلهی ساکا، قلهی ریزان با بلندی ۵۷۱‘ ۳ متر، در شمال آن، قلهی آتشکوه با بلندی ۷۱۳‘ ۳ متر و در شمال غربی آن، قلهی مهرچال با بلندی ۹۱۲‘ ۳ متر قرار گرفتهاند. در فاصلهی حدود ۳۰۰ متری شمال غربی قلعهی سربند و بر بالای شیارهای صخرهای جبههی جنوب غربی آتشکوه، قلعهی کوچک دیگری قرار دارد که به نامهای قلعهی پیرزن، قلعهی کند یا قلعهی یخچال خوانده میشود و جزو آثار تاریخی روستای کند بالا به شمار میرود. [ویرایش] ۲ - ساکنان قلعه ساکاساکنان قلعهی ساکا در زمان رونق آن بهراحتی میتوانستند بر بخش وسیعی از منطقه شامل روستاهای امامه، راحتآباد، ناصرآباد، کند بالا و پایین، افجه، هنزک، سینک، سبوبزرگ، سبوکوچک، لواسان و حتى جاجرود و شرق تهران اشراف داشته باشند و اگر وضعیت هوا مناسب باشد، هرگونه جابهجایی را تحت کنترل خود بگیرند. [ویرایش] ۳ - نقش تاریخی قلعهاین قلعه که در نقشهها و متون تاریخی و جغرافیایی بهنام ساکا ثبت شده است و نزد اهالی به نام سربند شهرت دارد، در زمان کاربری خود نقش مهمی در تأمین امنیت منطقه ایفا میکرده است. [ویرایش] ۴ - دسترسی به قلعهی سربنددسترسی به قلعهی سربند از دو طریقِ سختگذر ممکن است. راه اول، بالارفتن از سینهکش جنوبی قلهی ساکا، یعنی از سمت شمال روستای افجه است که به حدود ۵ ساعت وقت نیاز دارد و باید راهی دشوار با سربالایی تند را طی کرد. راه دوم، از طریق دشت هویج، آبشار سوستان و جبههی شرقی قلعهی ساکا ست که دارای شیب کمتر، اما نیازمند زمانی بیشتر از ۷ ساعت است. [ویرایش] ۵ - وسعت سطح قلعه و بقایاوسعت سطح قلعه و نقاطی که آثار معماری در آن دیـده میشـود، حـدود ۳۵۰ مـ۲ است. در این گستره، بقایای دو حوض کوچک با ابعاد ۵ / ۱ × ۲ متر به چشم میخورد. همچنین یک دیوار محیطی در آنجا ست که بخشهای زیادی از آن تخریب و بهکلی محو شد و تنها پیهای آن دیده میشود. نیز شواهدی از وجود دستکم ۴ اتاق قابل مشاهده است که بخش بزرگی از آنها بهسبب انجام کاوشهای غیرمجاز بهکلی نابسامان شده است. در پیرامون قلعه بقایای دستکم ۴ برج نگهبانی دیده میشود که دو برج در سمت شرق قرار دارد. به نظر میرسد درِ ورودی قلعه نیز از این جبهه بوده است. [ویرایش] ۶ - مصالح ساختمصالح قلعه از سنگ لاشه، آجر، گچ سنتی، خشت و گِل و در قسمتی از فضاهای داخلی (مانند حوض) از ساروج است. [ویرایش] ۷ - گودبرداریهای غیرمجاز و وضعیت کشفیاتدر سطح و پیرامون قلعهی ساکا بهویژه داخل حوض و اتاقها، آثار گودبرداریهای فراوانی دیده میشود که تا عمق ۵/ ۲ متری نیز ادامه یافته است. حاصل این گودبرداریها، تخریب ابنیه و پراکندهشدن انبوهی از مصالح ساختمانی و سفالهای دورههای مختلف در اطراف و سطح قلعه است که به نوبهی خود موجب بروز مشکل در فهم وضعیت اصلی قلعه شده است. قطعات سفالهای موجود در سطح و پیرامون قلعهی ساکا از نوع سفالهای اواخر دورهی تاریخی و سدههای اولیهی اسلامی تا اواخر (سدهی ۹ هـ.ق) است و حجم سفالهای متعلق به (سدههای ۶ و ۷ هـ.ق) بیش از دیگر انواع سفال است. بر این اساس، میتوان اوج رونق و بهرهبرداری از قلعهی ساکا را همزمان با دورهی اسماعیلیه دانست. [ویرایش] ۸ - کارکردهای پیشنهادیوسعت کم قلعهی ساکا، نبود امکانات معیشتی مخصوصاً آب، دشوار بودن مسیر دسترسی و سرمای شدید منطقه که امکان بهرهبرداری از قلعه را در بیش از ۵ ماه از سال بسیار دشوار میکرد، عواملی هستند که براساس آن نمیتوان این قلعه را یک قلعهی نظامی یا استقراری دانست، بلکه احتمالاً یک قلعهی راهداری و محل هماهنگی، اطلاعرسانی و دریافت خبرها و به عبارتی محل فرماندهی و ابلاغ فرمانها و دستورها بوده است. [ویرایش] ۹ - تجزیه و تحلیل سفالهابا توجه به نمونهی سفالهای موجود در سطح و پیرامون قلعهی ساکا که از انواع نخودی، قرمز، منقوش و غیرمنقوش، استامپی، نقش زیرلعاب، نقش افزوده و لعابدار سبزرنگ، لاجوردی و آبیاند، میتوان آنها را متعلق به سدههای نخستین اسلامی تا اوایل دورهی صفویه دانست. [ویرایش] ۱۰ - ثبت فهرست آثار ملیاین قلعه در (مهرماه ۱۳۸۲ هـ.ش) در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و مشمول قوانین حفاظتی شد، اما بهسبب دور و دشواربودن راه دسترسی به آن و عدم نظارت و کنترل مدیران میراث فرهنگی، فعالیت حفاران قاچاق بهصورت مداوم در آن جریان دارد. [ویرایش] ۱۱ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قلعه سربند»، صفحه۹۷۷. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
