|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
قلعهدختر qalºe-doxtar ، قلعهای تاریخی است که میان شهرستانک و آهار، بر فراز کوهی با ارتفاع ۳۲۲۹ متر واقع شده و در متون با نامهای قلعهی دزدبند و قلعهی شهرستانک نیز آمده است. بنای قلعه شامل سه اتاق مستطیلشکل با دیوارهای سنگی و ملاط گچ است که امروزه بخش زیادی از آن تخریب شده است. ساختار معماری، موقعیت جغرافیایی و سفالهای یافتشده، قدمت آن را به (سدههای ۸ و ۹ هـ.ق) نسبت میدهد. قلعه احتمالاً کاربرد دیدهبانی، راهداری یا نیایشگاهی داشته و در ارتباط با قلههای اطراف برای ارسال پیام از طریق دود و آتش استفاده میشده است. تخریبهای گسترده ناشی از حفاریهای غیرمجاز به بنا آسیب جدی رسانده است. این اثر در سال (۱۳۸۱ هـ.ش) با شمارهی ۸۰۰۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. [ویرایش] ۱ - موقعیت جغرافیاییقلعهای واقع در شرق شهرستانک و غرب روستای آهار. این قلعه که در متون مختلف به نامهای قلعهی دزدبند و قلعهی شهرستانک آمده است، در حدود ۰۰۰‘ ۳ متری شرق شهرستانک و ۰۰۰‘۸ متری غرب روستای آهار و بر فراز کوهی با ارتفاع ۲۲۹‘ ۳ متر از سطح دریا، در °۵۱ و ´۲۳ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۵ عرض شمالی واقع شده است. [ویرایش] ۲ - توپوگرافی و موقعیت کوهستانیدر اواسط خطالرأس کوههایی که از گردنهی دیزین آغاز میشود و با امتداد به سوی جنوب، مرز شهرستان شمیران و استان البرز را تشکیل میدهد، کوه بلندی وجود دارد که بر فراز آن در صدها سال پیش، بنای تاریخیای به نام قلعهدختر ساخته شده است. [ویرایش] ۳ - وضعیت کنونی بنای باقیماندهآنچه امروزه بهعنوان بقایای معمولی قلعهدختر شهرستانک باقی مانده است، بنای ویرانهای است که بهسبب تخریب بیش از حد و فروریختن آوار قسمتهای تخریبشده در پیرامون آن، امکان تعیین مقیاس دقیق ابعاد آن ممکن نیست؛ اما به صورت تقریبی میتوان ابعاد آن را ۵ / ۱۰× ۱۱ متر و ارتفاع آن را از کف فعلی حدود ۵ / ۴ متر عنوان کرد. قطر دیوارها حدود ۲ متر و بنا شامل ۳ اتاق مستطیلشکل است که یکی از آنها در شمال و درِ ورودی بنا در آن تعبیه شده است. اتاق شمالی در جهت شرقی ـ غربی و دو اتاق دیگر که درِ ورودی هر دو آنها به اتاق اول باز میشود، در جهت شمالی ـ جنوبی احداث شدهاند. دیوار سمت جنوب بنا کاملاً تخریب شده و تنها پی آن باقی مانده است. سقف هر ۳ اتاق فروریخته است و تنها سقف یکی از درگاههای ورودی که دارای قوس جناغی کُند است، باقی مانده است و کیفیت نوع پوشش سقف بنا را نشان میدهد. [ویرایش] ۴ - مصالح ساختاریمصالح احداث بنا سنگ لاشه و ملاط گچ سنتی است و کلیهی سطوح داخلی بنا با ملاط گچ اندود شده است. شواهدی در بدنهی خارجی بنا وجود دارد که نشان میدهد این بنا در دوران آبادانی خود در این قسمت نیز دارای اندود گچی بوده است. [ویرایش] ۵ - آسیبپذیری و تخریب ناشی از حفاریهای غیرقانونیبنای قلعهدختر شهرستانک بهرغم طراحی متوازن، نوع مصالح و کیفیت ساخت خوبی که داشت و میتوانست صدها سال در مقابل عوارض طبیعی مانند باد، باران، سرما، گرما و شاید زلزلههای پرشمار مقاومت نماید، بهسبب حفاریهای قاچاق و کندوکاوهای غیراصولی توسط سوداگران گنجهای خیالی، بهشدت آسیب دیده است و جای سالمی در کف و بدنههای آن نمیتوان یافت. فضای داخلی و پیرامونی بنا انباشته از قطعات سنگ و گچی است که بر اثر این حفاریها و تخریب بنا به صورت آوار بر روی هم تلنبار شده است. [ویرایش] ۶ - کارکردهای پیشنهادی و نظریههادر مورد نوع کاربری این بنا نظرهای مختلفی ارائه شده است. برخی آن را آتشکده، برخی قلعهی نظامی و برخی نیز قلعهی استقراری دانستهاند. هر کدام از انواع قلعههای یادشده دارای تعریفی هستند که با ویژگیهای این بنا سازگاری ندارد. گروهی از محققان باستانشناسی معتقدند که این بنا میتواند از قلعههای دیدهبانی ـ راهداری یا نیایشگاهی باشد. کوهی که این بنا بر فراز آن واقع شده است، نسبت به کوههای اطراف دارای ارتفاع بلندتری بوده و از هر طرف میدان دیدی وسیع داشته به گونهای که با قلعهی ساکا در شمال افجه، قلههای کلونبستک در شمال، قلهی توچال در جنوب و کوههای بلند شمال کرج در ارتباط بوده و پیامهایی را با علائم و نشانههایی نظیر دود و آتش از یکسو دریافت و به سوی دیگر منتقل میکرده است. این کاربرد در زمان بروز فتنهها و حملات سراسری و گسترده، مانند حملهی مغولان، اهمیتی ویژه داشته است. این قلعه شاید مکانی نیایشگاهی برای افرادی بوده که از هیاهوی دنیا و جنگها و قتل عامها خسته شده و به دنبال یافتن مکانی امن برای عبادت بودند. کاربری این قلعه ممکن است همزمان با رواج تفکری باشد که در (سدههای ۷ و ۸ هـ.ق)، فرقهی اشکفتیه را به وجود آورد و به همین سبب گروهی به کوهها و غارها پناه میبردند. [ویرایش] ۷ - تاریخچهی ثبت و دورهی تاریخیبا توجه به مجموعهی شواهد و مدارک موجود در محل قلعهدختر، از جمله سبک معماری بنا، نمونه سفالهای یافته شده در داخل و اطراف آن که عمدتاً جنبهی کاربری روزانه داشته و از ظروف تشریفاتی و تزیینی نبودهاند، میتوان دیرینگی قلعه را مربوط به (سدههای ۸ و ۹ هـ.ق) تعیین کرد. این اثر تاریخی در (۱۷ / ۱۲ / ۱۳۸۱ هـ.ش) با شمارهی ۰۰۵‘۸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و مشمول قوانین حفاظتی گردید. [ویرایش] ۸ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قلعه دختر»، صفحه۱۲۴۹. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | قلعههای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
