|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
باغ ـ دره، قلعهی باستانی qalʾe-ye bāstānī-ye bāq-darre، قلعهای باستانی متعلق به دوران هخامنشی و ساسانی است که در شمال محلهی ناران، بر فراز کوه باغدره در لواسان قرار دارد. این قلعه بر مسیرها و روستاهای اطراف اشراف داشته و نقش دفاعی و نظارتی ایفا میکرده است. بقایای معماری، از جمله پی دیوارها و برجها و سفالینههای نقشدار در محل قابل مشاهده است. وسعت فعلی آن حدود ۲۰×۱۰ متر است. بهنظر میرسد قلعه در دوره اسلامی بهصورت موقت مورد استفاده نظامی قرار میگرفته است. برخی آن را با قلعهای به نام «قلاتورک» مرتبط میدانند، اما این انتساب قطعی نیست. این اثر در سال (۱۳۸۲ هـ.ش) با شمارهی ۱۰۳۷۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. [ویرایش] ۱ - موقعیت جغرافیاییقلعهای باستانی در موقعیت جغرافیایی °۳۵ و ´۴۹ و ´´۵۶ عرض شمالی و °۵۱ و ´۳۹ و ´´۴۷ طول شرقی و ارتفاع ۸۶۳‘۱ متر از سطح دریا که در فاصلهی حدود ۶۰۰ متریِ ضلع شمال محلهی ناران و بر بلندیِ منتهاالیه سمت جنوب شرقیِ کوه کند ــ که در مجاورت و جبههی شرقی دره یا تنگهی رودخانهی افجه به نام «کوه باغدره» خوانده میشود ــ و در جبههی جنوب غربیِ آبشار هنزک واقع شده است. ارتفاع محلی که قلعه بر فراز آن قرار دارد، از سطح جادهی آسفالتهی افجه حدود ۱۵۰ متر است. [ویرایش] ۲ - وضعیت قرارگیریوضعیت قرارگیری قلعهی باغدره بر بالای کوه باغدره به گونهای است که بر آبادیهای سمت جنوب نظیر بخش شرقی شهر لواسان، محلهی ناران، روستاهای سبوکوچک و سبوبزرگ و دشت سمت جنوب آنها و همچنین جادهی عبوری لواسان به روستاهای سمت شمال نظیر هنزک و سینک اشراف کامل دارد. در جبههی شرقیِ قلعهی باغدره ابتدا دره و مسیل رودخانهی افجه و در آن طرف، کوه نسبتاً بلندی واقع است که کوه کهو نامیده میشود. [ویرایش] ۳ - وسعت محوطهوسعت محوطهی قلعه با تبعیت از وضعیت کوهی که بر فراز آن قرار دارد، حدود ۲۰×۱۰ متر دانسته شده که در جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی گسترده است. قطعاً وسعت اولیهی این قلعه بیش از ابعاد نوشتهشده بوده، اما در شرایط فعلی و تا قبل از انجامگرفتن مطالعات باستانشناختی، چون اظهار نظر تنها بر مبنای مشاهدات ظاهری صورت میگیرد، ابعاد مذکور بیان شده است. [ویرایش] ۴ - آثار و بقایای پیهادر محدودهی یادشده آثار و بقایای پیهایی بهصورت عرضی و طولی و دستکم شواهد پی دو برج در انتهای شرقی قابل مشاهده است، اما حفاریهای غیرمجازی که در آنجا صورت گرفته، وضعیت محل را بهشدت آشفته کرده است. در سطح و پیرامون محل، بقایای شواهد و مواد فرهنگی نظیر قطعات ملاط گچی، خاکستر و تکههای سفالی ــ که عمدتاً مربوط به ظروف بزرگ نظیر خمرههای ذخیرهی آذوقه است و غالب آنها دارای نقوش کنده، زیگزاگی، موجی و برخی نیز نقش افزودهاند ــ پراکنده و قابل مشاهده و مطالعه است. [ویرایش] ۵ - نظر اهالی روستای ناراناهالی روستای ناران معتقدند که قلعهی باغدره محل اولیهی روستای ناران بوده است، اما وسعت اندک این محل و موقعیت مکانی آن این نظر را تأیید نمیکند. به نظر میرسد که این قلعه بیشتر کاربرد نظامی داشته و بنای آن دارای تأسیساتی برای حفاظت و تأمین امنیت راهها و روستاهای سمت شمال بوده است. بهگمان، اهالی روستا در مواقع ناامنی و آشوبها در آن مکان مستقر و نسبت به نظارت و کنترل راهها اقدام میکردهاند. [ویرایش] ۶ - فرضیهی آتشکده و ثبت ملیاگر نظر اهالی ناران مبنی بر این مطلب که اسم روستایشان بهسبب وجود آتشکدهای در محل، «ناران» انتخاب شده است، درست باشد، در آن صورت قلعه میتواند محل آن آتشکده بوده باشد. تمامی اینها فرضیههایی است که با صورتگرفتنِ کاوشهای علمی باستانشناسانه میتواند اثبات یا رد شود. این قلعه نخستینبار توسط مؤلف این مقاله در (۱۳۸۱ هـ.ش) شناسایی و مستندسازی شد و پروندهی ثبتی آن تهیه گردید و سرانجام، در (مهر ۱۳۸۲ هـ.ش) با شمارهی ۳۷۵‘۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. [ویرایش] ۷ - دورههای تاریخی و استفادهقدمت این قلعه به دوران هخامنشی و ساسانی بازمیگردد و پس از آن دیگر مورد استفاده قرار نگرفته است. در دوران اسلامی در مواقع ناامنی و آشوبها استفاده از آن بهصورت استقرارهای موقت جهت نگهبانی و تأمین امنیت روستاهای سمت شمال و کنترل گذرگاه باغدره امری عادی و طبیعی بوده است. این شیوه و نحوهی عمل در تمامی قلعههای راهداری تنگهها و گذرگاههای کشور در طول تاریخ رایج و معمول بوده است. [ویرایش] ۸ - نامهای تاریخی مرتبطبرخی از کهنسالان روستاهای اطراف این قلعه را به اسم «قَلاتورک» میشناسند. در برخی از متون تاریخی این نام دیده میشود؛ اما «قلاتورک» به عنوان یکی از قلعههای ناحیهی طبرستان بوده است. گفتنی است که قصران نیز در بسیاری از منابع و در برهههای زیادی از تاریخ در قلمرو طبرستان قرار داشته است، اما اطمینانی نیست که این قلعه همان قلاتورک باشد. «تورک» منسوب به تور برادر سلم و ایرج از پادشاهان پیشدادی است. [ویرایش] ۹ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قلعه باستانی باغ دره»، صفحه۴۹۸. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | قلعه های تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
