|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
شیخ خزعل، خانه xāne-ye šeyx xazºal، عمارتی ییلاقی متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. این عمارت در شمال میدان تجریش تهران، در محله جعفرآباد(تقاطع خیابانهای دربند و شهید فناخسرو) واقع شده است. این بنا که اقامتگاه شیخ خزعل، حاکم خوزستان، پس از تبعید به تهران بود. در سال (۱۳۸۲ هـ.ش) با شماره ۱۰۸۴۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. خانه در محوطه باغی به وسعت حدود ۱۴٬۵۰۰ مترمربع قرار دارد که پیشتر به فخرالسلطنه، همسر شیخ خزعل، تعلق داشت. بنای اصلی، کوشکی دوطبقه با زیربنای تقریبی ۴۰۰ مترمربع است که روی شیبی طبیعی ساخته شده و دارای نمای آجری، پلان متقارن، و ایوانی پنجضلعی در بخش جنوبی (شاهنشین) است. مصالح اصلی بنا آجر، خشت، چوب و سنگ بوده که در مرمتهای بعدی با تیرآهن و بتن تقویت شدهاند. پس از انقلاب سال (۱۳۵۷ هـ.ش) باغ و عمارت به تملک بنیاد مستضعفان درآمد. در سال (۱۳۷۸ هـ.ش) به سازمان برنامه و بودجه واگذار شد. پس از مرمت، مجموعه به عنوان باشگاه رفاهی و آموزشی برای کارکنان نهاد ریاستجمهوری مورد بهرهبرداری قرار گرفت. فضای باغ، افزون بر ساختمان تاریخی، شامل چندین بنای خدماتی و رفاهی جدید است. این مکان امروز بهطور محدود برای برخی نهادهای دولتی مورد استفاده است و از امکانات آن برای برگزاری همایشها، نشستها، کارگاهها، مراسم عقد و رستوران تابستانی استفاده میشود. بنای خانه شیخ خزعل بهسبب ویژگیهای معماری، موقعیت تاریخی و تغییرات کاربری، یکی از نمونههای شاخص از خانههای اعیانی اوایل قرن (۱۴ هـ.ش) در تهران بهشمار میآید. [ویرایش] ۱ - معرفی خانه شیخ خزعلخانه شیخ خزعل بنایی ییلاقی متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. این خانه در مجتمع آموزشی فرهنگی رفاهی باغ دربند واقع است. این بنا که در جبهه شمالی میدان تجریش (محله جعفرآباد)، تقاطع خیابانهای دربند و شهید برادران فناخسرو قرار دارد. در سال (۲ ۱۱/ ۱۳۸۲ هـ.ش) به شمارۀ ۸۴۹‘۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. [ویرایش] ۲ - پیشینه تاریخیبنای موسوم به خانهی شیخ خزعل، حاکم خوزستان، که در اصل اقامتگاه او پس از تبعیدش از خوزستان به تهران بوده است، در باغ دربند قرار دارد. باغ دربند هماکنون در سال (۱۳۹۱ هـ.ش) بـا مساحت حـدود ۵۰۰‘۱۴ مـ۲ از جبههی شرقی به خیابان فناخسرو و از ۳ جبههی دیگر به املاک مجاور محدود میشود. عرصهی باغ به صورت چندضلعی غیرمنتظمی است که طولانیترین ضلع آن در جبههی شرقی است. این باغ در گذشته با حدود ۰۰۰‘۲۵ مـ۲ مساحت به فخرالسلطنه متعلق بوده است. فخرالسلطنه دختر حسینقلی خان نظامالسلطنه (مافی) بود که پس از جدایی از نصرتالسلطنه، پسر مظفرالدین شاه به عقد شیخ خزعل درآمد. [۱]
اتحادیه، منصوره، رضاقلی خان نظامالسلطنه، زندگی سیاسی، ج، تهران، ۱۳۷۹ ش۱، ص۶۸.
[۲]
اقبال آشتیانی، عباس، «حسینقلی خان نظامالسلطنه»، مشاهیر رجال، به کوشش باقر عاقلی، تهران، ۱۳۷۰ ش، ص۸۶.
در جایی دیگر، به اشتباه، فخرالسلطنه همسر نظامالسلطنه گفته شده و ظاهراً سبب راه یافتن شیخ خزعل به این باغ نیز ازدواجش با فخرالسلطنه آمده است. [۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، ج۱، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۲۹۱.
براساس گزارش مندرج در پروندهی ثبتی، در آغاز، این عمارت ییلاقی در باغ دربند نبوده و بعدها برای اسکان شیخ خزعل ساخته شده است. از اینرو با توجه به سبک معماری بنا میتوان قدمت آن را در حدود سالهای پایانی دورهی قاجار تخمین زد. مالکیت بنا پس از مرگ شیخ خزعل، در اختیار فرزندان وی قرار گرفت. [ویرایش] ۳ - تغییر مالکیت پس از انقلابپس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال (۱۳۵۷ هـ.ش) باغ دربند و عمارت موجود در آن به تملک بنیاد مستضعفان و جانبازان درآمد. در سال (۱۳۷۸ هـ.ش) سازمان برنامه و بودجه آن را خرید. [ویرایش] ۴ - کاربری کنونیدر سال (۱۳۷۹ هـ.ش) پس از یک دوره مرمت اساسی، از این مجموعه به عنوان باشگاه پذیرایی کارکنان این سازمان بهرهبرداری شد. در جریان عملیات مرمت، افزون بر مقاومسازی پی و سازه و احداث کانال زهکش، فضای الحاقی جبههی غربی بنا، حذف گردید. [۴]
گلکار، مرجان، گزارش ثبتی: باغ دربند (منزل شیخ خزعل)، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران، تهران، تاریخ ثبت: ۲ / ۱۱ / ۱۳۸۲ ش، ص۴و ۶.
[۵]
پشمچی، رضا (مدیر مجتمع آموزشی، فرهنگی، رفاهی باغ دربند)، مصاحبه با مؤلفان.
همچنین، شماری ساختمان جدید نیز در جبهههای مختلف باغ برای تکمیل کاربری مجتمع ساخته شد. در ضلع جنوب غربی، ساختمانی دوطبقه بنا شد که دارای دو مجموعهی پذیرایی هرکدام با گنجایش ۱۵۰ مهمان و یک سالن برگزاری همایش با گنجایش ۲۵۲ تن به همراه لابی، نمازخانه و آشپزخانهای در زیرزمین است. از بام این ساختمان نیز در تابستانها به عنوان رستوران روباز استفاده میشود. امروزه، ساختمان قدیمی باغ دربند محل برگزاری کارگاههای آموزشی و جلسات کاری مخصوص است و در جشنهای عروسی نیز از آن به عنوان اتاق عقد استفاده میشود. [ویرایش] ۵ - فضا و کاربرد باغدرختان باغ که از نوع چنار، کاج، بید، گردو، زردآلو و آلوچه (گوجهسبز) اند با یک حلقهچاه نیمهعمیق آبیاری میشوند. محوطهی باغ در ماههای گرم سال بهعنوان رستوران روباز مورد استفاده قرار میگیرد. به همین منظور، یک آشپزخانه در ضلع غربی، سرویسهای بهداشتی در ضلع شرقی و همچنین یک زمین بازی ویژهی کودکان در ضلع شمال غربی محوطهی باغ ساخته شده است. این مجتمع مخصوص استفادهی کارکنان معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی نهاد ریاستجمهوری است و استفاده از آن برای عموم آزاد نیست؛ اما این معاونت با ۱۱ سازمان و نهاد دولتی به منظور استفادهی کارکنان آنها از امکانات این مجتمع قرارداد دارد که مجلس شورای اسلامی، وزارت دادگستـری، قـوۀ قضائیـه، سازمـان فـرهنگـی ـ هنـری شهرداری تهران و چندین سازمان و نهاد دیگر از آن جملهاند. [ویرایش] ۶ - برنامههایی برگزار شدهاز برنامههایی که تاکنون در این مجتمع برگزار شده است، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: • سمینار حقوق شهروندی به همت نهاد ریاستجمهوری و معاونت حقوقی آن؛ • همایش مسئولان سازمان زیباسازی شهرداری تهران؛ • همایش انجمن صنعت کشور؛ • و از همه مهمتر، سمینار بانک جهانی با موضوع بانکداری اسلامی اشاره کرد، که با حضور نمایندگان ۱۴ کشور در سال (۱۳۸۹ هـ.ش/ ۲۰۰۸ م) در باغ دربند برگزار شد. [ویرایش] ۷ - موقعیت قرارگیری بناموقعیت قرارگیری بنا در عرصه تقریباً در جبههی غـربی بـاغ، و استقـرار آن در راستـای شمـال شرقی ـ جنوب غربی است. عرصه زمینی شیبدار در جهت شمالی ـ جنوبی است که این شیب در جایجای عرصه، با ساخت پلههایی شکسته شده و باغی مطبق به دست آمده است. قرارگیری بنا روی شیب باغ به گونهای است که جبههی شمالی در فراز و جبههی جنوبی در فرود شیب قرار دارد. این اختلاف سطح میان دو جبههی عمارت نیز با ساخت زیرزمینی به صورت نیمطبقه در بخش جنـوبی از بین رفتـه است. بنا بـهصورت کوشکی دو ـ طبقه است و مساحتی در حدود ۴۰۰ مـ۲ دارد. [۶]
گلکار، مرجان، گزارش ثبتی: باغ دربند (منزل شیخ خزعل)، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران، تهران، تاریخ ثبت: ۲ / ۱۱ / ۱۳۸۲ ش، ص۴.
[۷]
پشمچی، رضا (مدیر مجتمع آموزشی، فرهنگی، رفاهی باغ دربند)، مصاحبه با مؤلفان.
[ویرایش] ۸ - معماری ساختمانساختمان در پلان و نما دارای تقارن است. با وجود اینکه نمای داخلی و خارجی ساختمان ساده، و بدون تکلف است، در پلان، فاخر و اصیل مینماید. مصالح اولیهی بنا از آجر، خشت، سنگ و چوب بود که پس از مرمت، از تیرآهن و بتون نیز در مقاومسازی و پیریزی آن استفاده شده است. [۸]
گلکار، مرجان، گزارش ثبتی: باغ دربند (منزل شیخ خزعل)، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران، تهران، تاریخ ثبت: ۲ / ۱۱ / ۱۳۸۲ ش، ص۶.
نمای بیرونی بنا در ۳ جبهه از آجر، و در جبههی جنوبی اندود گچ و آجر است. پوشش خارجی ساختمان شیروانی و در داخل، تخت و دارای درها و پنجرههای چوبی است. [ویرایش] ۹ - پلان و فضای داخلیپلان بنا متشکل از یک مستطیل در بخش شمالی و یک چندضلعی در بخش جنوبی است. بخش شمالی با کشیدگی در راستـای شرقی ـ غربی، بیشترین اندامهای خانه را در خود جای داده است. در مقابل، در بخش جنوبی فقط سالن یا شاهنشین بنا قرار دارد و عرض آن نیز نسبت به بخش شمالی بسیار کمتر است؛ چنانکه دیوارهای شرقی و غربی شاهنشین هریک حدود ۴ تا ۵ متر به داخل نما عقبنشینی دارند. جمع شدن بخش جنوبی بنا از دو طرف سبب شده است تا شاهنشین همچون نگینی در وسط تودهی شمالی ساختمان قرار گیرد. ۹.۱ - نمای جنوبینمای جنوبی، نمای اصلی بنا به شمار میرود. در این نما، ایوان پنجضلعی نسبتاً عریضی وجود دارد که گرداگرد شاهنشین خانه را فرا گرفته است و به سبب قرار گرفتن عمارت روی شیب، به مناظر پایین اشراف دارد. دسترسی به این ایوان با دو ردیف پلکان از دو طرف آن فراهم شده است. در آکس نمای ایوان درِ اصلی شاهنشین و در ۴ ضلع بعدی شاهنشین بازشوهای دیگر قرار دارند. همچنین در ایوان ۴ ستون مدور آجری دیده میشود که در گوشهی هریک از اضلاع ایوان چیده شدهاند. این ستونها نسبتاً ساده و بدون پایهاند و در قسمت سرستون، با نوارهای باریکی از آجرتراش تزیین شدهاند. زیر ایوان، زیرزمین بنا قرار دارد که امروزه به چایخانه تغییر کاربری داده است. چایخانه با فضایی کوچک و سقفی کوتاه، دارای دری در مرکز و دو پنجرهی کوچک در دو طرف است. با وجود این، اجرای پوشش طاقیشکل آن با آجرکاری خفته و راسته بر زیبایی این فضای کوچک افزوده است. همچنین جلو چایخانه دو ردیف پلکان در دو طرف وجود دارد که به پلههای ایوان در سطحی بالاتر منتهی میشوند. [۹]
پشمچی، رضا (مدیر مجتمع آموزشی، فرهنگی، رفاهی باغ دربند)، مصاحبه با مؤلفان.
۹.۲ - نمای غربینمای غربی بنا یک درِ هلالیشکل نسبتاً کوتاه در مرکز دارد. درِ غربی، ورودی فرعی بنا به شمار میآید و به فضاهای مکمل داخل ساختمان باز میشود. در دو طرف و بالای درِ غربی، پنجرههای مربوط به اتاقخوابها و طبقهی اول دیده میشود. نمای شرقی نیز مشخصاتی همانند نمای غربی دارد. نمای شمالی دارای یک درگاه متعلق به ورودی اصلی در مرکز است که به شکل مکعبمستطیلی پیشآمده از نما، عامل تأکید بر درِ شمالی به عنوان ورودی اصلی و مشخصهی بارز آن است. در دو طرف درگاه، پنجرههایی مربوط به سرویسهای بهداشتی طبقهی اول و اتاقخوابهای طبقهی دوم وجود دارد. ۹.۳ - نمای شمالیدرِ شمالی با اختلاف چند پله، بالاتر از سطح زمین قرار دارد. فضای ورودی با سقفی نسبتاً بلند و دو پنجرهی کشیده در دو طرف، به عنوان محل مکث پیش از ورود به فضای داخلی بهشمار میرود. پس از ورودی، فضایی مستطیلشکل در پیش رو قرار دارد که اندامهای مختلف خانه در گرداگرد آن تقسیم شدهاند. در جبههی شرقی و غربی این فضا، سرویسهای بهداشتی و در جبههی جنوبی آن یک راهرو کوتاه مرکزی قرار دارد. در آستانهی راهرو، دو ردیف پلکان در دو طرف (چسبیده به دیوار) دیده میشود که هریک به نیمطبقهای منتهی میشوند که اتاقخوابها (۴ اتاق) را در خود جای دادهاند. اتاقخوابها در هر جبهه (شرقی و غربی) به شکل دو اتاق تودرتو هستند که با یک سرویس بهداشتی از یکدیگر جدا شدهاند. هر اتاق در دو ضلع خود دارای پنجرههایی رو به باغ است. ۹.۴ - نمای شمالی ـ جنوبیراهرو بنا با جهت شمالی ـ جنوبی حاصل استقرار ۴ جرز قطور باربر مربوط به نیمطبقههای فوقانی و دو ستون واقع در آستانهی شاهنشین در امتداد یکدیگر است. امتداد و توالی طاقهای اجراشده بر فراز جرزها و ستونها باعث شده است که کشیدگی راهرو بیش از اندازهی واقعی به نظر برسد. این چینش افزون بر زیبایی، بر نقش راهرو به عنوان خط تقارن در مرکز فضای داخلی نیز تأکید دارد. همچنین اجرای طاقهای میان جرزها فضایی مانند چهارطاقیها را در قسمت ابتدایی راهرو در ذهن تداعی میکند، با این تفاوت که سقف آن تخت است. ۹.۵ - نمای شرقی ـ غربیدر دو طرف راهرو ۴ فضای اتاقمانند وجود دارد که با اختلاف چند پله، پایینتر از کف راهرو واقع شدهاند. این فضاها درواقع بخش تحتانی نیمطبقههای شرقی و غربیاند و به همین سبب سقفی کوتاه دارند. دو اتاقک در قسمت ابتدایی راهرو، زیر پاگرد نیمطبقهها قرار دارد که عمق آنها نسبت به فضاهای بعدی کمتر است و نورگیر نیستند. دو فضای جانبی دیگر که در آستانۀ شاهنشین قرار گرفتهاند، سقف بلندتر، و ابعاد بزرگتری دارند. این قسمتها به عنوان فضاهای مکمل نشیمن به سبب وجود پنجرههایی رو به باغ، از نور کافی بهرهمند میشوند. [ویرایش] ۱۰ - شاهنشین و تزئینات داخلیورودی شاهنشین توسط طاقی در مرکز با دهانهای نسبتاً بزرگ مشخص شده است. دو طرف طاق مرکزی در گذشته دو طاق کوچکتر بوده که در وضعیت کنونی، دارای پوشش تخت است. همچنین، سقف ورودی شاهنشین در قسمت انتهایی راهرو دارای طرحی تزیینی است که به صورت یک شمسهی دوازدهپَر آینهکاری به قطر تقریباً ۵/ ۱ متر است که داخل قاب گچی مدوری قرار دارد. اجرای طاق و تزیین سقف در آستانهی شاهنشین، نقش این اندام را به عنوان فضای اصلی در یک بنای اعیانی برجسته میکند. شاهنشین دارای ۵ ضلع و تقریباً به شکل نیمدایره است. ۱۰.۱ - دو ضلع جنوب شرقی و جنوب غربیدو ضلع پخ جنوب شرقی و جنوب غربی شاهنشین نسبت به دیگر اضلاع اندکی بلندترند. ضلع جنوبی شاهنشین دری بازشو به ایوان دارد. اضلاع دیگر نیز هرکدام دارای پنجرهای رو به ایواناند. تزیینات داخلی ساختمان مفصل نیست و در گچبری وسط سقف و لبهی دیوارها مختصر میشود. لوسترهای بزرگ لاله به همراه چراغهای دیوارکوب آنها را نیز میتوان از تزیینات فضای داخلی بنا به شمار آورد. ۱۰.۲ - بنای جدید در ضلع جنوب غربیساختمان واقع در جبههی جنوب غربی باغ دوطبقه است و در ساخت آن، تلاش شده است تا نمای بیرونی آن هماهنگ با عمارت قدیمی باشد. نمای بنا تمامآجری، و درها و پنجرههای آن چوبی است. در برخی از قسمتهای آن نیز، آجرکاری به شیوهی مشبک و خفته و راسته دیده میشود. این ساختمان شامل دفتر مدیریت و بخش اداری، دو سالن پذیرایی هریک به گنجایش ۱۵۰ تن، یک سالن اجتماعات مجهز به امکانات صوتی و تصویری با گنجایش ۳۵۰ تن، و نمازخانه است. [ویرایش] ۱۱ - پانویس
[ویرایش] ۱۲ - منبع• طایفه، سیما؛ مرادیان منفرد، علیمحمد، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «شیخ خزعل (خانه)»، ص۱۱۳۶. ردههای این صفحه : بناهای دوره قاجار | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
