|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آقا شیخ هادی، سقاخانه saqqā-xāne-ye āqā šeyx hādī، سقاخانهای در خیابان بههمین نام در تهران واقع بود. نام آن صرفا از نام خیابان گرفته شده و ارتباطی با شخص شیخ هادی نجمآبادی یا خانوادهاش ندارد. قدمت این سقاخانه به اواخر دوره قاجار و قبل از سال (۱۳۰۰ هـ.ش) بازمیگردد. بنا به روایتی، زمین آن توسط فردی به نام اوستا محمد معمار برای خدمت به رهگذران خریداری و ساخته شد. معماری اولیه آن شامل در آهنی مشبک، دیوارهای گچی و نقاشیهایی از خیمه و نخل بود که به مرور زمان دچار تغییرات زیادی شد. این سقاخانه در سال (۱۳۴۱ هـ.ش) نوسازی و آبخوری آن بسته شد، اما روشن کردن شمع در آن ادامه یافت. در نهایت در سال (۱۳۸۷ هـ.ش) ملک آن فروخته و تخریب شد و تنها یک پنجره مشبک بیشباهت به بناى قدیمى در جای آن نصب گردید. این سقاخانه بهدلیل حادثه قتل رابرت ایمبری، کنسول آمریکا، در تیرماه (۱۳۰۳ هـ.ش) در تاریخ معاصر ایران مشهور است. این واقعه ممکن است نتیجه جوسازیهای سیاسی داخلی یا کارشکنی خارجی برای تحت تأثیر قراردادن روابط ایران و آمریکا بوده باشد. [ویرایش] ۱ - موقعیت و نامگذاریسقاخانه آقا شیخ هادی سقاخانهای واقع در خیابان آقا شیخ هادی، روبهروی کوچهی بیدل است. نام این سقاخانه برگرفته از نام خیابانی است که در آن واقع است و در ساخت آن، آقا شیخ هادی نجمآبادی یا بستگان او نقشی نداشتهاند. [۱]
نجمی، ناصر، ایران قدیم و تهران قدیم، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۹۱.
[۲]
شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، ۱۳۶۸ ش، ج۵، ص۱۱۵.
[ویرایش] ۲ - پیشینه و بنیانگذاردیرینگی سقاخانه به اواخر دورهی قاجار و پیش از سال (۱۳۰۰ هـ.ش) بـازمیگردد. [۳]
اطلس فرهنگی شهر تهران، شورای عالی فرهنگ و هنر، تهران، ۱۳۵۵ ش، بش.
گفتـه میشود کـه زمین سقاخانه را فردی به نام اوستا محمد معمار بهقصد تأمین آب آشامیدنی برای اهالی و رهگذران و استفاده از نور شمع برای روشنایی در شب خریداری کرده، و سقاخانه را در این محل بنا نهاده است. [ویرایش] ۳ - ویژگیهای معماری و ظاهریوضعیت کنونی سقاخانه نسبتبه وضعیت اولیهی آن بهکلی تغییر کرده است. در گذشته، سقاخانه دارای دری مشبک از جنس آهن بود که با طرحهای اسلیمی تزیین شده بود. سطح دیوارهای داخلی سقاخانه گچاندود و در نمای بالایی آن یک خیمه و چند درخت نخل با رنگ روغن نقاشی شده بود. بهمرور زمان، دود شمعها این نقاشی را سیاه و محو کرده بود. [ویرایش] ۴ - تغییرات، تعمیرات و سرنوشت نهاییبعدها نمای بالای سقاخانه را با کاشیهای منقش به گلوبتههای اسلیمی تزیین کرده بودند. سنگ آبخوری سقاخانه را با ابزار دستی گود و یک طرف آن را که در برابر دید رهگذران قرار داشت، با نقشی از پارچ آب و گل حجاری کرده بودند. ایوانی در جلو سقاخانه قرار داشت که شمعها را بر روی آن روشن میکردند. در سال (۱۳۴۱ هـ.ش) سقاخانه برای نخستینبار نوسازی و تعمیر شد. گچکاری و کاشیهای منقوش سقاخانه از میان رفت و آبخوری را بستند. همچنان در سقاخانه شمع روشن میکردند. چند سال بعد بههنگام تعمیر و بازسازی سقاخانه، سنگ آبخوری دونیمه شد و آن را برداشتند. مدتی سنگ آبخوری را در حیاط مسجد آقا شیخ هادی (مسجد میرزا عیسى خان وزیر) نگهداری میکردند، تا اینکه سنگ بهکلی تخریب شد و از میان رفت. [ویرایش] ۵ - کارکرد مذهبی اجتماعی و زمینههای حادثهخیزیسقاخانهها نزد مردم کارکردی مذهبی و خدماتی داشتهاند و دیدن معجزه یا کرامات از آنها سابقه نداشته است. در تیر سال (۱۳۰۳ هـ.ش) در میان مردم تهران شایعه افتاد که در سقاخانهی آقا شیخ هادی، کرامات و معجزاتی همچون شفایافتن کوران، افلیجان و بیماران بهوقوع پیوسته است. این شایعهها دهانبهدهان میان مردم بهاغراق میگشت و کار بهجایی رسید که اعیان محله، کوچهها و خیابانهای اطراف سقاخانه را چراغانی کردند. چندی بعد شایعه شد که مردی بهایی قصد ریختن سم در آب سقاخانه را داشته که کور شده است. ازاینرو دستههایی از مردم بهطرف چهارراه آقا شیخ هادی حرکت کردند و این آهنگ را میخواندند: «از معجزهی ابوالفضل، کور شده چشم بابی» [۴]
بهار، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران، ۱۳۶۳ ش، ج۲، ص۱۱۵.
[۵]
مکی، حسین، تاریخ بیستساله ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش، ص۹۳-۹۴.
[۶]
مستـوفی، عبدالله، شرح زندگانی مـن، تهـران، ۱۳۲۵ ش، ص۴۴۹.
[۷]
شهیدی مازندرانی، حسین، سرگذشت تهران، تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۵۸۲.
[ویرایش] ۶ - واقعه قتل رابرت ایمبریرابرت ایمبری که افزونبر مأموریت سیاسی، از طرف مجلهی جغرافیایی ملی آمریکا نیز مأمور بود که از دیدنیهای ایران عکسبرداری کند، در ۲۷ تیر سال (۱۳۰۳ هـ.ش) بههمراه دوستش با درشکهای عازم سقاخانه شد. وی هنگامیکه دوربین خود را متوجه سقاخانه کرد، با مخالفت مردم روبهرو شد و شماری از آنها به او حمله کردند. ایمبری با درشکهی خود فرار کرد، اما مردم او را دنبال کردند و مورد ضرب و شتم قرار دادند و در بیمارستان، جمعیتی او را به قتل رساندند. [۸]
بهار، محمدتقی، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران، ۱۳۶۳ ش، ج۲، ص۱۱۸- ۱۱۹.
[۹]
دولتآبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، ۱۳۶۲ ش، ج۳، ص۲۶۵.
[۱۰]
نجمی، ناصر، ایران قدیم و تهران قدیم، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۳۸۹.
[۱۱]
مکی، حسین، تاریخ بیستساله ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش، ص۹۳-۹۴.
[ویرایش] ۷ - تحلیل زمینهها و انگیزههای سیاسی حادثهاین واقعه را برخی به جوسازی رضا خان سردارسپه برای تضعیف مخالفانش و برخی دیگر به کارشکنی انگلستان در راه کسب امتیازات نفتی آمریکا در ایران [۱۲]
مکی، حسین، تاریخ بیستساله ایران، تهران، ۱۳۵۷ ش، ص۹۳-۹۴.
نسبت دادهاند که با سوءاستفاده از باورهای دینی عامهی مردم به انجام رسید.[ویرایش] ۸ - وضعیت کنونی و جایگاه در حافظه جمعیدر سال (۱۳۸۷ هـ.ش) ملک سقاخانه فروخته و سقاخانه تخریب شد. به اصرار اهالی محل، پنجرهای مشبک با شیشههای دودی که هیچ شباهتی به معماری سقاخانه ندارد، در جای پیشین سقاخانه احداث شد. امروزه بسیاری از ساکنان محله از وجود این سقاخانه اظهار بیاطلاعی میکنند. [۱۳]
هاشمیان، منا، تحقیقات میدانی.
این در حالی است که سقاخانهی آقا شیخ هادی با یکی از حوادث تاریخ معاصر ایران پیوند خورده و آن، قتل کنسول ایالات متحدهی آمریکا، رابرت ایمبری، در این محل است. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• هاشمیان، منا، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ،برگرفته از مقاله «آقا شیخ هادی، سقاخانه» ص۴۱۹. ردههای این صفحه : بناهای تاریخی تهران | بناهای دوره قاجار | دانشنامه تهران بزرگ | سقاخانه های تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
