|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آفتاب، روزنامه rūz-nāme-ye āftāb، روزنامهای سیـاسی ـ خبری (انتشار: ۱۳۳۰-۱۳۳۴ هـ.ق/ ۱۲۹۱-۱۲۹۵ هـ.ش) که پس از انحلال مجلس دوم در ۲۶ ذیحجهی (۱۳۲۹ هـ.ق) ۲۷ آذر (۱۲۹۰ هـ.ش) و توقیف روزنامههای آزاد تهران و همزمان با خفقان حاکم بر مطبوعات منتشر میشد. روزنامه آفتاب، یک روزنامه سیاسی-خبری بود که بین سالهای (۱۳۳۰ تا ۱۳۳۴ هـ.ق) (۱۲۹۱ تا ۱۲۹۵ هـ.ش) منتشر میشد. این روزنامه پس از انحلال مجلس دوم و توقیف روزنامههای آزاد در زمان خفقان منتشر گردید. مدیریت آن در ابتدا بر عهده حسین خان کمالالسلطان و سپس صادق خان فراهانی (ادیبالممالک) بود. آفتاب به عنوان یک ارگان نیمهرسمی دولتی، با حمایت مالی دولت فعالیت میکرد و تلاش میکرد تا از دولت و سفارتهای روسیه و انگلیس حمایت کند. مطالب روزنامه شامل اخبار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود و به صورت ماهانه منتشر میشد. روزنامه آفتاب به دلیل اختلافنظر با دولت، برای ۸ ماه توقیف شد. پس از بازگشایی، مشی جدیدی را در پیش گرفت که به تأیید مأموران دولتی نیاز داشت. آخرین شماره این روزنامه در ۲۴ ربیعالاول (۱۳۳۴ هـ.ق) منتشر شد. [ویرایش] ۱ - نخستین مدیر روزنامهمدیریت روزنامهی آفتاب در طول ۵ سال فعالیت آن، بر عهدهی دو تن بود. نخستین مدیر مسئول آن، حسین خان کمالالسلطان، پسر حاجی عبدالوهاب تاجر تهرانی، و برادرزادهی تاجر سرشناس، آقا عبدالباقی ارباب تاجر تهرانی بود. [۱]
علـوی، ابوالحسن، رجـال عصر مشروطیت، به کوشش حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش،ص۸۹.
کمالالسلطان بعدها نام خانوادگی «صبا» را برای خویش انتخاب کرد. حسین خان صبا شمارههای اول تا ۱۴۵ آفتـاب را بـا عنوان «ح. عبدالـوهـابزاده»، [۲]
آفتاب، شماره۱، صفحه۴، تهران، ۱۳۳۰ق.
و از ربیعالاول سال (۱۳۳۱ هـ.ق) تـا هنگام توقیف روزنامه در محرم سال (۱۳۳۲ هـ.ق) با عنوان «ح. کمالالسلطان»، صفحهی آخر را امضا میکرد. [۳]
آفتاب، شماره۱۴۶، تهران، ۱۳۳۱ق، ص۴.
گفتنی است روزنامهی چهرهنما [۴]
چهرهنما، صفحه۱۵، قاهره، ۱۳۳۱ ق، س ۱۰، شم ۶.
از او با عنوان «آقا میرزا محمدحسین خان کمالالسلطان» یاد کرده است.کمالالسلطان که در هنگام آغاز انتشار روزنامهی آفتاب، حدود ۳۰ سال داشت، فعالیت روزنامهنگاری خود را از حدود سال (۱۳۲۸ هـ.ق) بهعنوان مُخبر در روزنامهی ایران نو آغاز کرد. گرچه نام او در شمارههای ایران نو ثبت نشده است. [۵]
علـوی، ابوالحسن، رجـال عصر مشروطیت، به کوشش حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۸۹.
[۶]
پروین، ناصرالدین، «روزنامه ایران نو <1>»، ایرانشناسی، تهران، ۱۳۸۰ ش، س ۱۳، شم ۵۰، ص۳۶۹.
او بعدها نیز فعالیت روزنامهنگاری خود را با عنوان مدیر مسئول روزنامهی ستارهی ایران در سال (۱۳۳۶ هـ.ق/ ۱۹۱۸ هـ.م) پی گرفت. [۷]
ستاره ایران، تهران، ۱۳۳۳ ق/ ۱۹۱۵ م، س ۱، شم ۱، ص۴.
ابوالحسـن صبـا ــ موسیقـیدان برجستـهی ایرانی ــ پسر کمالالسلطان است. [ویرایش] ۲ - پایان مسئولیت کمالالسلطانمسئولیت کمالالسلطان در روزنامهی آفتاب تا محرم (۱۳۳۲هـ.ق) ادامه یافت و در پی اختلاف نظر او با حکومت وقت، این روزنامه برای ۸ ماه تعطیل شد. [۸]
کوهستـانینژاد، مسعود، «جای خالی مطبوعات در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، رسـانه، تهران، ۱۳۷۳ ش، شم ۲۰، ص۱۰۴.
[ویرایش] ۳ - دومین مدیر روزنامهازآنپس، روزنامهی آفتاب دیگربار با مدیریت صادق خان فراهانی، ملقب به ادیبالممالک فراهانی ادامهی فعالیت داد. ادیبالممالک که از شمارهی ۲۵۵ (رمضان ۱۳۳۲)، بهعنوان مدیر مسئول آفتاب آغاز به فعالیت کرد، پیشتر تجربهی مدیریت روزنامههای ادب تبریز، [۹]
ادب، شماره۱، تبریز، ۱۳۱۶ ق، ص۱.
ادب مشـهـد، [۱۰]
ادب، شماره۱، مشهد، ۱۳۱۸ ق.، ص۱./ref> و ادب تـهـران ادب، شماره۱، تهران، ۱۳۲۱ ق، ص۱.
را بر عهده داشت.همچنین در نخستین سال از انتشار روزنامهی مجلس در سال (۱۳۲۴ هـ.ق) بهعنوان دبیر این روزنامه فعـالیت میکرد. [۱۱]
مجلس، شماره۱، تهران، ۱۳۲۴ ق، س ۱، شم ۱ و ۲۲۲، ص۱.
[۱۲]
مجلس، شماره۲۲۲، تهران، ۱۳۲۴ ق، س ۱، شم ۱ و ۲۲۲، ص۱.
از او با عنوان مدیر مسئول روزنامهی عراق عجم نیز یاد کردهاند. [۱۳]
قاسمی، فرید، راهنمـای مطبوعـات ایران عصر قـاجـار، تهران، ۱۳۷۲ ش، ص۵۸.
[۱۴]
کوهستـانینژاد، مسعود، «جای خالی مطبوعات در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، رسـانه، تهران، ۱۳۷۳ ش، شم ۲۰، ص۱۰۵.
[ویرایش] ۴ - ارگان نیمهرسمی دولتروزنامهی آفتاب بهعنوان روزنامهی نیمهرسمی دولتی بهصورت ماهانه از کمکهزینهی دولتی برخوردار بود. [۱۵]
کوهستـانینژاد، مسعود، «جای خالی مطبوعات در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، رسـانه، تهران، ۱۳۷۳ ش، شم ۲۰، ص۱۰۴.
همچنین آفتاب را ارگان نیمهرسمی دولت دانستهاند که با هزینه و حمایت دولت وقت در زمانی که همهی روزنامههای آزاد توقیف شده بودند، فعالیت داشت. [ویرایش] ۵ - مشی سیاسی روزنامهبه گفتهی ادوارد براون، روزنامهی آفتاب از اقدامات دولتی حمایت میکرد و به انتقاد از مخالفان دولت میپرداخت و سعی در جلب رضایت دو سفارت روسیه و انگلیس را داشت. همچنین گفتهاند سرمقالههای آفتاب به وثوقالدوله وزیر امور خـارجه استناد میشد و روزنامه در مجموع، مشی اعتدالی داشت. [۱۶]
براون، ا. ، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت، ترجمه محمد عباسی، جلد۲، تهران، ۱۹۸۵ م، ص۱۸۸.
در اظهار نظری دیگر، روزنامهی آفتاب را، ازلحاظ مشی سیاسی، ادامهی روزنامهی مجلس دانستهاند. کمالالسلطان، نخستین مدیر مسئول آفتاب، از نقطه نظر سیاسی، نظریاتی را در روزنامهی آفتاب طرح میکرد که بعدها نیز در روزنامهی ستارهی ایران به سردبیری همو پی گرفته شد. چکیدهی نظریهی او، بر انتقاد از نظام مشروطهی ایران استوار بود و اعتقاد داشت کشور برای ادامهی حیات، به یک حکومت مرکزی نیرومند و مقتدر نیاز دارد. روزنامهی آفتاب بعدها الگویی برای شماری از روزنامهها شد که در دورهی جنگ جهانی اول به چاپ رسیدند. [۱۷]
آبادیان، حسین، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۷۲-۷۳.
[۱۸]
آبادیان، حسین، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۸۹.
[۱۹]
آبادیان، حسین، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۹۴.
[ویرایش] ۶ - زمان آغاز فعالیت روزنامهقرار بود آغاز فعالیت روزنامهی آفتاب از ۲۸ محرم سال (۱۳۳۰ هـ.ق)باشد. اما نخستین شمارهی آن با یک روز تأخیر، در ۲۹ محرم منتشر شد و روزنامه در یادداشتی، از تأخیر در انتشار آن پوزش خواست. [۲۰]
آفتاب، شماره۱، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص۲.
[ویرایش] ۷ - زمانهای انتشار روزنامه در هفتهروزنـامهی آفتاب ۳ روز در هفته، و در روزهای فرد منتشر میشد. [۲۱]
آفتاب، شماره۱، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص۱.
ادارهی روزنامه وعده داده بود که روزنامه را بهزودی بهصورت یومیه منتشر کند. این وعده عملی نشد و چندی بعد، روزهای انتشار روزنامه به روزهای زوج هفته تغییر یافت. [۲۲]
آفتاب، شماره۳۷، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص۱.
[ویرایش] ۸ - محل ادارهی روزنامهمحل ادارهی روزنامهی آفتاب نخست در خیابان لالهزار، در کوچهی فاروس قرار داشت. [۲۳]
آفتاب، شماره۱، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص۱.
نخستین شمارههای آن شمارههای ۱ تا ۱۸، در ربیعالاول سال (۱۳۳۰هـ.ق)، در مطبعهی حبلالمتین به چاپ رسیده بود. [۲۴]
آفتاب، شماره۱۸، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص۴.
از ربیعالاول سال (۱۳۳۰ هـ.ق) محل ادارهی روزنامه به خیابان ناصریه در بالاخانههای روبهروی مدرسهی دارالفنون منتقل شد. در جریان انتقال دفتر روزنامه به خیابان ناصریه، انتشار روزنامه برای مدتی ــ قریب به یک ماه ــ متوقف شد و شمارهی ۱۹ آن در ۸ ربیعالآخر سال (۱۳۳۰ هـ.ق) برای چاپ آماده شد و در مطبعهی دولتی که شاهزاده عبدالله میرزا قاجار ریاست آن را بر عهده داشت، به چاپ رسید. [۲۵]
آفتاب، شماره۱۹، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص ۱.
[۲۶]
آفتاب، شماره۱۹، تهران، ۱۳۳۰-۱۳۳۴ ق، ص ۴.
گفتنی است از ۱۷ ربیعالاول سال (۱۳۳۱ هـ.ق) و از شمارهی ۱۵۲، نشانی ادارهی روزنامه به خیابان ناصریه، مقابل وزارت معارف تغییر یافت. [ویرایش] ۹ - توقیف موقت روزنامهروزنامهی آفتاب پس از چاپ شمارهی ۲۵۴ آن در محرم سال (۱۳۳۲ هـ.ق) به مدت ۸ ماه توقیف شد. ادیبالممالک در شمارهی ۲۵۵ آفتاب که در رمضان سال (۱۳۳۲ هـق) منتشر شد، دربارهی دلیل توقیف روزنامه نکاتی را توضیح داده است. براساس گفتهی او دلیل توقیف روزنامه، اختلافنظر مدیر مسئول آن با دولت وقت بوده است. به اظهار آخرین مدیر مسئول روزنامه، حمایت دولتی و نبود نشریات رقیب بهتدریج باعث شد که روزنامهی آفتاب با وجود دریافت اعانهی دولتی، عملاً به انتقاد از دولت بپردازد. تغییر مشی تدریجی روزنامه باعث توقیف آن شد. پس از آنکه آفتاب دیگربار اجازهی انتشار یافت، مدیر مسئول جدید آن تصریح کرد که دورهی جدید آفتاب ربطی به مشی سابق این روزنامه ندارد و مقالات مهم آن باید به تأیید مأموران دولتی برسد. [۲۷]
کوهستـانینژاد، مسعود، «جای خالی مطبوعات در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، رسـانه، تهران، ۱۳۷۳ ش، شم ۲۰، ص۱۰۴.
[ویرایش] ۱۰ - شکل صفحهبندی و مندرجات روزنامهروزنامهی آفتاب در اندازهی بزرگ (قطع رحلی) منتشر میشد و هر شماره، در ۴ صفحه به چاپ میرسید. شکل صفحهبندی مطالب نیز به شیوهی روزنامههای نوظهورِ پس از مشروطه بود. مندرجات روزنامه در هر صفحه، در ۵ ستون تنظیم، و سرفصلها و موضوعات مختلف با تیتر درشتتر مشخص میشد. صفحهی نخست معمولاً به موضوعات کلی مربوط به فرهنگ، سیاست و مسائل اجتماعی ایران اختصاص داشت و در صفحههای دوم و سوم، اخبار گوناگون درج میشد. اخبار مربوط به تهران نیز زیر عنوان عمومی «پایتخت» قرار میگرفت. صفحهی پایانی روزنامه معمولاً به درج اخبار و مسائل بینالمللی اختصاص داشت. همچنین آفتاب در بعضی از شمارههای خود پانویس داشت و در آن، مقالات اجتماعی و سیاسی، گاه در شمارههای پیدرپی، به چاپ میرسید. [۲۸]
آفتاب، شماره۲، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص ۲-۳.
آگهیهای مندرج در روزنامه به فراخور خواست آگهیدهندگان، در صفحهی اول یا آخر چاپ میشدند. بهای هر شمارهی روزنامه در تهران، ۴ شاهی تعیین شده بود. روزنامه برای متقاضیان شهرستانها و خارج از کشور نیز ارسال میشد. [۲۹]
آفتاب، شماره۲، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۱.
[ویرایش] ۱۱ - مطالب مندرج در تیتر «پایتخت»مطالب مندرج در تیتر «پایتخت» متنوع بود و بیشتر مربوط به انتخابات و احکام حکومتی و اخبار ادارات و وزارتخانههای تهران و گزارشهایی از جلسات مجلس شورای ملی میشد. [۳۰]
آفتاب، شماره۱، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
[۳۱]
آفتاب، شماره۳۲، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
گزارشهای مربوط به نظمیهی تهران و گزارش حوادث اجتماعی تهران و برخی امور خیریه نیز از دیگر موضوعات ایـن بخش از روزنـامه بود. [۳۲]
آفتاب، شماره۲، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
[۳۳]
آفتاب، شماره۳، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
[۳۴]
آفتاب، شماره۱۰، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
از گزارشهـایی که در ایـن ستون منتشر شده است، میتوان به بحران نان در تهران، [۳۵]
آفتاب، شماره۷، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
گزارشهایی مربوط به مدرسههـای دولتی تهران، [۳۶]
آفتاب، شماره۹، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
[۳۷]
آفتاب، شماره۲۲، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
و اخبار مربوط به تأسیس مدرسهی ژاندارمری دولتی [۳۸]
آفتاب، شماره۲۴، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
[۳۹]
آفتاب، شماره۲۷، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۲.
[۴۰]
آفتاب، شماره۲۸، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳
اشـاره کـرد.گفتنی اسـت آفتاب در سال (۱۳۳۰ هـ.ق) [۴۱]
آفتاب، شماره۲۳، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
[۴۲]
آفتاب، شماره۲۴، تهران، ۱۳۳۰ ق، ص۳.
آماری از مدرسههای تهران منتشر کرده است.[ویرایش] ۱۲ - آخرین شمارهی آفتابآخرین شمارهی آفتاب که در دسترس است، بـا شمارهی ۳۳۷ در تاریخ ۲۴ ربیعالاول سال (۱۳۳۴ هـ.ق) به چـاپ رسید. [۴۳]
دبا، جلد۴، ص۴۴۵.
[ویرایش] ۱۳ - پانویس
[ویرایش] ۱۴ - منبع•تاره، مسعود، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ،برگرفته از مقاله «آفتاب، روزنامه» ص۳۸۸. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
