|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
فرح دیبا، دفتر مخصوص daftar-e maxsūs-e farah-e dībā، نهادی فرهنگی و خیریهای بود که در دوره پهلوی دوم به ابتکار فرح دیبا، همسر محمدرضا شاه، در باغ عزیزخان واقع در محله حصار بوعلی تهران تأسیس شد. این دفتر برای مدیریت و پشتیبانی از ۲۲ مؤسسه علمی، فرهنگی، خیریهای و آموزشی بنیانگذاری شد. در طراحی آن، حفظ فضای سبز باغ و تلفیق معماری نوین با سنتهای معماری ایرانی مدنظر قرار گرفت. باغ عزیزخان که در ابتدا در تملک عزیزخان خواجه، یکی از رجال قاجار بود، پس از تغییرات مالکیت در دورههای مختلف، نهایتاً به دولت پهلوی منتقل شد. در دوره پهلوی دوم، بخشی از باغ به دفتر مخصوص فرح دیبا و بخش دیگر به فرهنگسرای نیاوران اختصاص یافت. طراحی معماری این بنا برعهده کامران دیبا بود که با الهام از سنت ایرانی و استفاده از مصالحی چون مرمر و کاشی، ساختاری هماهنگ با طبیعت باغ پدید آورد. ساختمان دفتر با مساحتی حدود ۳٬۰۰۰ متر مربع، شامل ۶ نیمطبقه متداخل و فضاهایی با طراحی باز و نورگیری غیرمستقیم بود. دو اثر هنری مهم از پرویز تناولی (یادمانی برای سهروردی) و کارل اشلامینگر نیز در این بنا نصب شدهاند. با وقوع انقلاب اسلامی در سال (۱۳۵۷هـ.ش) دفتر مخصوص مورد بهرهبرداری قرار نگرفت. پس از مصادره، به نهادهای مختلفی چون اداره اوقاف، مؤسسه مطالعات فرهنگی، کتابخانهی ملی و در نهایت پژوهشگاه دانشهای بنیادی (مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات) واگذار شد. [ویرایش] ۱ - معرفی دفتر مخصوص فرح دیبادفتر مخصوص فرح دیبا دفتری برای رسیدگی به امور فرهنگی و خیریه که فرح دیبا بر آنها نظارت داشت. این دفتر در باغی موسوم به باغ عزیزخان، در شرق محلهی حصاربوعلی قرار دارد. [ویرایش] ۲ - باغ عزیزخان و پیشینه مالکیتاین باغ در دورهی قاجار متعلق به عزیزخان خواجه بوده است. [۱]
مهرپارسا، روحالله، «گزارش»، ایران، تهران، ۱۳۸۶ ش، شم ۸۵۳‘ ۳، ص۹.
[۲]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۵۲.
عزیزخان خواجهی سفیدپوستی بود که ناصرالدین شاه او را به امینالسلطان، صدراعظم خود بخشید. این شخص در نزد امینالسلطان جایگاهی خاص یافت و بر اثر آن، صاحب ثروت و املاک بسیاری شد. منطقهای موسوم به چهارراه عزیزخان در خیابان حافظ، مدرسهی خیریهی متقین در خیابان سرهنگ سخایی و همچنین باغ مذکور از آن جملهاند. [۳]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[۴]
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ۱۳۴۷ ش، ج۲، ص۳۲۳-۳۲۵.
[ویرایش] ۳ - انتقال مالکیت پس از قاجاربعدها وصیتنامهای از عزیزخان پیدا شد که سند آن در دورهی احمد شاه قاجار تنظیم گردیده بود، به موجب این وصیتنامه، شاه وقت وارث عزیزخان معرفی شده بود. [۵]
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ۱۳۴۷ ش، ج۲، ص۳۲۶.
از اینرو، در دورهی پهلوی اول کلیهی املاکی که پیش از آن متعلق به عزیزخان بود، در زمرهی املاک رضاخان درآمد. در دورهی پهلوی دوم، وقفنامهی کتبیای برای رقبات او تنظیم شد. [ویرایش] ۴ - کاربری پیشین باغبه موجب وصیتنامهی عزیزخان، این باغ، باغی خالصهی دولتی محسوب میشد، اما ساختمانی در آن وجود داشت که در دورهی پهلوی دوم، دکتر محمد یزدی آن را خریداری و در آن بیمارستان مسلولان را بنا کرد. با وجود مخالفت اهالی روستای حصاربوعلی در آن زمان، این بیمارستان حدود ۱۵ سال به فعالیت خود ادامه داد. تا آنکه محمدرضا شاه پهلوی، کاخ نیاوران را محل سکونت خود قرار داد و فرح دیبا نیز این باغ را برای تأسیس دفتر خود انتخاب کرد. فرح دیبا همچنین املاک دیگری را در ضلع غربی باغ همچون باغ بزرگ دکتر کاسمی، خریداری کرد و به این مجموعه افزود. [۶]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[۷]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۵۶.
[ویرایش] ۵ - هدف دفتر مخصوصدر ابتدا ساخت مجموعهای با هدف حفظ و نگهداری از ۲۲ مرکز و سازمان علمی، خیریهای، آموزشی و فرهنگی در دستور کار قرار داشت. سرانجام به منظور جلوگیری از قطع درختان باغ، دفتر مخصوص فرح دیبا در محلی جدا از مرکز فرهنگی که مکانی عمومی تلقی میشد، گشایش یافت. به این ترتیب، در ضلع جنوبی باغ عزیزخان، مرکز فرهنگی (فرهنگسرای نیاوران) و در قسمت شمالی آن دفتر مخصوص فرح دیبا ساخته شد. [۸]
Diba, K., Buildings and Projects, Germany, ۱۹۸۱, cf. p. ۱۱۲.
[ویرایش] ۶ - ساخت دفتر مخصوصدفتر مخصوص فرح دیبا در قسمتی از باغ ۳۲۰‘۸ متری که ساختمانهای قدیمی در آن قرار داشت، بنا نهاده شد، از اینرو، هیچگونه آسیبی به درختان باغ وارد نمیآمد. کار ساخت بنا در سال (۱۳۴۹ هـ.ش) آغاز شد. از ۳ قنات موجود در باغ یعنی قنات عزیزخان، قنات ملا میرزاعلی و قنات ملکآباد، مظهر قنات اصلی بهعنوان نمادی برای زندگی و حیات باغ با کاشی آبی مفروش و آب دیگر قنات به درون استخرهای مرتبط با هم در محوطهی فرهنگسرا سرازیر شد. [ویرایش] ۷ - ویژگیهای معماری دفتر مخصوصکامران دیبا طراح و معمار این مجموعه، با استفاده از ستونهای سنگی یکپارچه در حیاط و با تأکید بر هماهنگی رنگهای به کار رفته با یکدیگر، هنر اصیل ایرانی را به نمایش گذاشت. ترکیب رنگهای زرد و سفید در بتون، در کنار سنگ مرمر سبز و زرد نیمهشفاف بهکاررفته در دیوارها، نمایی زیبا و در عینحال همگون با محیط باغ را پدید آورد. [۹]
Diba, K., Buildings and Projects, Germany, ۱۹۸۱, cf. p. ۱۱۸.
[۱۰]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۵۲.
۷.۱ - ساختار بناساختمان اصلی دفتر مخصوص فرح دیبا ۰۰۰‘ ۳ مـ۲ مساحت دارد. این بنا از خارج، نمایی سهطبقه دارد، اما از داخل از ۶ نیمطبقه که سه به سه یکدیگر را در برگفتهاند، شکل گرفته است. ۷.۲ - فضاهای داخلیورودی ساختمان دارای یک هال مرکزی است که روشنایی آن بهطور غیرمستقیم از سقف تأمین میشود و طبقهی همکف دارای دو هال مرکزی متصل به هم و به شکل L است. دفاتر که به شکل باز طراحی شدهاند، با پارتیشنهایی از یکدیگر جدا میشوند؛ همچنین برای این منظور، نیمطبقههایی جدا از یکدیگر که در محل پلهها آنها را به هم میرساند، طراحی شده است. ۷.۳ - عناصر ویژهاین طرح، فضای بصری قابل لمسی را بلافاصله پس از ورود به فضای باز دفاتر پدید میآورد. [۱۱]
Diba, K., Buildings and Projects, Germany, ۱۹۸۱, cf. p. ۱۲۴.
پلههایی که به نیمطبقههای L شکل متصل میشوند، به شکل باز است و توجه را به سوی باغ معطوف میسازند. این پلههای مرمرین به قسمتهای مختلف ساختمان هدایت میشوند؛ جداسازی به ویژه در قسمت بام و به وسیلهی یک نیمطبقه صورت میگیرد. وجود آینه بر روی پارتیشنهای دفاتر و به دنبال آن، انعکاس نور و تصاویر مختلف، سبب ایجاد حس بصری خاصی در بیننده میشود. [۱۲]
Diba, K., Buildings and Projects, Germany, ۱۹۸۱, cf. p. ۱۲۴.
بهطور کلی، در طراحی دفتر مخصوص فرح دیبا تأکید زیادی بر قرینهسازی در نمای خارجی و داخلی ساختمان صورت گرفته است. کامران دیبا به جای کنسول، از سایبان بهعنوان عنصری از معماری ایرانی استفاده کرده است. [ویرایش] ۸ - آثار هنری در دفتر مخصوصافزون بر معماری قابل توجه دفتر مخصوص فرح دیبا، میتوان به دو اثر از دو مجسمهساز مشهور ایران و جهان در این بنا اشاره کرد. ۸.۱ - پرویز تناولینخستین اثر، مجسمهای از پرویز تناولی با عنوان «یادمانی برای سهروردی» است که در مدخل ورودی دفتر نصب شده است. این مجسمه از جنس برنز، و در ابعاد ۸۸×۴۰۰×۱۸۵ سانتیمتر ساخته شده است. این اثر مفهومی که تا حدودی به شیوهی آبستره دومتیک گرایش دارد، از نخستین یادمانهایی است که به پیشنهاد ملکه فرح دیبا در ایران ساخته شده است. این اثر به سفارش دفتر فرح دیبا برای نصب در پارک جمشیدیه، و اثر مشابه آن برای نصب در سهرورد زنجان ساخته شد. در سال (۱۳۵۶ هـ.ش) کار ساخت این مجسمه به پایان رسید، اما نصب آن با وقوع انقلاب اسلامی و بسته شدن بوستان جمشیدیه به تعویق افتاد، تا آنکه در سال (۱۳۵۸ هـ.ش) در مکان فعلی نصب شد. [۱۳]
تناولی، پرویز (مجسمهساز مشهور ایرانی)، مصاحبه با مؤلف.
۸.۲ - کارل اشلامینگرمجسمهی دیگر اثر کارل اشلامینگر، مجسمهساز آلمانی است که در مرکز هال نصب شده است. طرح این مجسمهی برنزی براساس منشوری است که به مثلثهای متساویالاضلاع تجزیه شده است و به گونهای بدون افزودن قطعهای به منشور یا برداشتن قطعهای از آن، تنها با حرکت دادن اجزاء منشور، میتوان ساختارهای انتزاعی متعددی به دست آورد. این مجسمه در سال (۱۳۵۵ هـ.ش) ساخته شد و پس از انقلاب اسلامی در مکان فعلی نصب گردید. [ویرایش] ۹ - پایان کار ساختکار ساخت بنای دفتر مخصوص در (۱۳۵۶ هـ.ش) پایان یافت. [۱۴]
Diba, K., Buildings and Projects, Germany, ۱۹۸۱, cf. p. ۱۲۴.
اما بهسبب وقوع انقلاب اسلامی، فرح دیبا عملاً نتوانست از آن استفاده کند. [ویرایش] ۱۰ - سرنوشت دفتر پس از انقلاب اسلامیاین باغ و کلیهی مستغلات آن، که به مدت چند سال در تصرف ادارهی بیوتات پهلوی بود. پس از انقلاب اسلامی به ادارهی اوقاف استان تهران واگذار شد و در کنار دیگر املاک عزیزخان زیر نظر «موقوفهی هنرستان متقین» قرار گرفت. درآمد حاصل از اجارهبهای آن نیز صرف هزینهی دانشآموزان مدرسهی خیریهی متقین شد. [ویرایش] ۱۱ - نهادهای بهرهبردار پس از انقلاباین مکان در نخستین سالهای پس از انقلاب اسلامی در اختیار مؤسسهی مطالعات و تحقیقات فرهنگی که بعدها به پژوهشگاه علوم انسانی تغییر نام داد، قرار داشت. در سال (۱۳۶۴ هـ.ش) بخشهایی از کتابخانهی ملی با موافقت این مؤسسه، به این مکان انتقال یافت. همچنین مؤسسهی مطالعات و تحقیقات فرهنگی در سال (۱۳۶۸ هـ.ش) به مرکز تازهتأسیس تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات اجازه داد که در بخش کوچکی از دفتر مخصوص فرح دیبا مستقر شود. [ویرایش] ۱۲ - کاربری کنونیسرانجام پس از چند سال، مؤسسهی مطالعات و تحقیقات فرهنگی این مکان را ترک کرد. با اتمام بنای اصلی کتابخانهی ملی در سال (۱۳۸۳ هـ.ش) تمامی بخشهای آن به آنجا منتقل شد. دفتر مخصوص فرحدیبا به طور کلی در اختیار مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات (پژوهشگاه دانشهای بنیادی، ه م) قرار گرفت. مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات پس از استقرار در این مکان، ضمن حفظ هویت معماری، تغییراتی جزئی در معماری داخلی آن پدید آورد. [۱۵]
احمدی، علی (معاون موقوفهی متقین)، مصاحبه با مؤلف، ۲۰/ ۹/ ۱۳۸۹ ش.
[۱۶]
انوار، عبدالله (تهرانشناس)، مصاحبه با مؤلف.
[۱۷]
صفویان، کورش (معاون مالی پژوهشگاه دانشهای بنیادی)، مصاحبه با مؤلف.
[ویرایش] ۱۳ - پانویس
[ویرایش] ۱۴ - منبع• هما، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «دفتر مخصوص فرح دیبا»، ص۱۲۰۸. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | دفاتر تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
