|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
دزاشیب dezāšīb، محلهای در منطقهی ۱ تهران و از آبادیهای قدیمی شمیران است که در گذشته روستایی ییلاقی بهشمار میرفت. نام آن در منابع کهن به صورت «دزج» یا «دیزج» آمده و ترکیب «دز/دژ» و «شیب» را به معنای «قلعه در شیب» دانستهاند. در دوره قاجار از روستاهای مهم شمیران بود، باغها و خانههای ییلاقی رجال و درباریان در آن ساخته شد. جمعیت بومی دزاشیب بیشتر از دو طایفهی عباسی و قاسمی تشکیل میشد. معیشت آن بر کشاورزی (انار، انجیر، غلات، صیفیجات)، دامداری و سبدبافی زنان استوار بود. از رویدادهای تاریخی آن میتوان به زندانیشدن حسینقلیخان برادر فتحعلیشاه (۱۲۱۵ هـ.ق) و دستگیری مجدالدوله داماد ناصرالدینشاه (۱۳۲۹ هـ.ق) اشاره کرد. این روستا در دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) به تهران پیوست و امروزه محلهای شهری است که به موارد زیر محدود میشود: • از شمال به امامزاده قاسم؛ • از جنوب به قیطریه؛ • از شرق به چیذر؛ • از غرب به خیابان شریعتی محدود میشود. از شخصیتهای سرشناس آن میتوان به نیما یوشیج، جلال آلاحمد، سیمین دانشور و احمد قوامالسلطنه اشاره کرد. [ویرایش] ۱ - معرفی دزاشیبدزاشیب در گذشته روستایی ییلاقی در شمیران و امروزه، محلهای در منطقهی ۱ شهرداری تهران قرار دارد. ظاهراً برای نخستین بار یاقوت حموی در (سدهی ۷ هـ.ق / ۱۳ م)، به این محل اشاره کرده است. او در اثر جغرافیایی خود، به نام معجم البلدان از دو محل به نامهای «دزاه قصران» و «دزاه ورامین» نام میبرد. [۱]
حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۲، ص۵۷۲.
[ویرایش] ۲ - نامهای دزاشیببنابر نظر کریمان، دزاه قصران که یاقوت از آن یاد میکند، همان دزاشیب کنونی است و نیز معتقد است به سبب آنکه این منطقه دارای شیبی تند بوده، بعدها دزاشیب خوانده شده است. [۲]
کریمان، ص۴۲۰.
۲.۱ - نامهای پیشیندرگذشته سراسر اراضی دو روستای دزاشیب و امامزاده قاسم را دِزِک، دِزِج یا دیزج که به معنای «قلعه» است، مینامیدند. بهطوری که دزاشیب را «دزج سفلا» و امامزاده قاسم را «دزج علیا» میخواندند. به گمان قوی، در این دو محل دو قلعه وجود داشته است و از اینرو، این دو روستا به این نامها خوانده میشدند. ۲.۲ - نام در دورهی قاجارنام دزاشیب در متون دورهی قاجار و حتى پس از آن، به صورت دزآشوب نیز آمده است. هرچند، بلاغی آن را نادرست پنداشته است و مینویسد: دزاشیب از دو کلمهی «دز» یا «دژ» و «شیب» تشکیل شده است، یعنی قلعهی گود و پایین. [۳]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات آن، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۷.
برخی نیز دزاشیب را شکل تغییریافتهی دزآشوب یا دژآشوب میدانند. ۲.۳ - گویش محلیدرگذشته در گویش محلی، دزاشیب را «دِدِرشو» میگفتند. [۴]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۲۳.
[ویرایش] ۳ - موقعیت جغرافیاییروستای دزاشیب در یککیلومتری شرق تجریش جای داشت. در دورهی قاجار به این موارد محدود است که عبارتند از: • از شمال به اراضی امامزاده قاسم؛ • از جنوب به تپهی قیطریه؛ • از غرب به تجریش؛ از شرق به مزارع چیذر و جماران محدود بود و به دو محلهی بالا و پایین تقسیم میشد. [۵]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج ۱، ص ۴۲۲-۴۲۷،۴۲۳.
[ویرایش] ۴ - نقش استراتژیک در دورهی قاجارظاهراً دزاشیب در اوایل دورهی قاجار از روستاهای بزرگ و مهم شمیران به شمار میرفته است. زیرا در سال (۱۲۱۵ هـ.ق)، حسینقلی خان ــ بـرادر فتحعلیشاه قـاجار ــ که در سر هوای سلطنت داشت، در قم دستگیر شد و در دزاشیب در خانه ـ باغی که بعدها باغ نظر (ه م) نام گرفت، محبوس گشت. پس از چندی به دستور فتحعلیشاه در همانجا از دو دیده نابینا شد. [۶]
هدایت، رضاقلی، ملحقات روضة الصفا، قم، ۱۳۳۹ ش، ج۹، ص۳۷۳.
[۷]
جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان و ری و همهی جهان، اصفهان، ۱۳۲۲ ش، ص۲۳۹.
[۸]
اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ ش، ج۱، ص۸۵۲-۸۵۳.
[۹]
عضدالدوله، احمد میرزا، تاریخ عضدی، به کوشش حسین کوهی کرمانی، تهران، ۱۳۲۸ ش، ص۶۹-۷۰.
این واقعه مبین آن است که دزاشیب در آن تاریخ از چنان موقعیت و امکاناتی برخوردار بوده است که یک مدعی تاج و تخت را در آنجا به صورت تحتالحفظ مراقبت کنند. ۴.۱ - مورد توجه درباریاندزاشیب در دورهی قاجار همانند دیگر آبادیهای شمیران، به عنوان تابستانگاه مورد توجه درباریان و مردم تهران بود. بسیاری از رجال و درباریان آن دوره در آنجا باغ یا خانهای احداث کردند که در فصل گرما در آنجا اقامت میگزیدند. باغ ییلاقی غلامعلی خان عزیزالسلطان، [۱۰]
معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۲۴۵.
باغ مجدالدوله، [۱۱]
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۳ ش، ج۳، ص۱۰.
باغ حاج بهاء لشکر، [۱۲]
معیرالممالک، وقایع الزمان، به کوشش خدیجه نظاممافی، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۲۸.
باغ ییلاقی حاجی فخرالملک، [۱۳]
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۳ ش، ج۲، ص۴۲۲.
باغ حاجی عزالممالک، [۱۴]
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۳ ش، ج۲، ص۴۲۶.
منزل حاجی قوامالسلطنه [۱۵]
معیرالممالک، وقایع الزمان، به کوشش خدیجه نظاممافی، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۳۹.
و باغ ایگار [۱۶]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۳۱.
از آن جملهاند.۴.۲ - منابع آب و نظام آبرسانیآب باغها و کشتزارهای دزاشیب از سهم حقابهای که از رودخانهی دربند داشت و همچنین از آب چند رشتهقنات، تأمین میشد. مهمترین قناتهای دزاشیب، قنات کاریز، قنات بالا، قنات پایین، قنات ملاطاهری که معروف به قنات دوقلو نیز بود، قنات باغ حاجی، قنات سرآسیاب و قنات حسنآباد نام داشتند. [۱۷]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۲۴.
۴.۳ - رویدادهای تاریخی دیگراز جمله رویدادهای تاریخی دزاشیب، دستگیری مهدیقلی خان مجدالدوله ــ داماد ناصرالدین شاه قاجار ــ در (۱۳۲۹ هـ.ق)، به دستور یپرمخان ارمنی بوده است. در این واقعه، برخی از اعضای خانوادهی مجدالدوله شیونکنان، به گرد او جمع شدند و سپس سربازان یپرم خان برای آنکه آنها را از گرد او دور سازند، به سمت آنها تیراندازی کردند. در آن شماری، از جمله یکی از زنان مجدالدوله کشته شدند. [۱۸]
معیرالممالک، وقایع الزمان، به کوشش خدیجه نظاممافی، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۴۶-۴۷.
[۱۹]
صادق (مستشارالدوله)، صادق، خاطرات و اسناد، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۱ ش، ج۱، ص۹۴-۹۵.
[ویرایش] ۵ - ساختار اجتماعیساختار اجتماعی دزاشیب در دو محور مورد بررسی قرار می گیرد که به شرح زیر میباشد: ۵.۱ - طوایفجمعیت بومی دزاشیب درگذشته به دو طایفهی اصلی عباسی و قاسمی تقسیم میشدهاند. پدران این دو طایفه بنابر گفتهی مطلعین محلی، عباس و قاسم نام داشتهاند که در آبادانی دزاشیب کوشیده بودند. از دیگر طایفههای ساکن در دزاشیب، میتوان به طایفههای مؤمن بیگی و قوامی اشاره کرد. نیای طایفهی قوامی خسروخان گرجی است که از گرجستان به این آبادی آمده بوده است. [۲۰]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۲۴.
۵.۲ - جمعیتدزاشیب در سال (۱۳۲۸ هـ.ش)، حدود ۵۰۰‘۱ تن سکنه داشت و در نخستین سرشماری سال (۱۳۳۵ هـ.ش)، جمعیت آن ۹۱۴‘۴ تن ذکر شده است. این افزایش جمعیت مؤید آن است که این روستا در طی آن زمان آبادتر شده است. [ویرایش] ۶ - اقتصاد و معیشتاقتصاد این روستا براساس کشاورزی، دامداری و باغبانی استوار بوده است. غلات، صیفیجات و از میوهها، انار و انجیر و از علفهای صحرایی یونجه، اسپرس و قصیل شبدر از محصولات کشاورزی و باغبانی آنجا بوده است. منبع عایدی دیگر اهالی از سبدبافی زنان بوده که از «سرتال»، یعنی ساقهی گندم، سبد و لوازم دیگر درست میشده است. [۲۱]
گزارش مشروح حوزهی سرشماری تهران، وزارت کشور، ۱۳۳۷ ش، ص۳.
[۲۲]
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرهی جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش، ج ۱، ص۸۸.
[۲۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۲۴-۴۲۵.
[ویرایش] ۷ - فضای روستاییاز کوچههای مشهور و قدیمی این روستا میتوان به کوچهی سبزه میدان، کوچهی لشان و کوچهی قورباغهای اشاره کرد. زمینهای کشتزار آن نیز که نامهای قدیمی دارند، عبارتاند از: زمین باغنظر، زمین خرگوشی، زمین لبار و زمین درازه. [۲۴]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۴۲۳.
دزاشیب در گذشته محل گذر به نیاوران و فرمانیه نیز بوده است. [ویرایش] ۸ - املاک موقوفاتیروستای دزاشیب دارای موقوفاتی بوده است که از آن میـان میتوان بـه موارد زیر اشاره کرد: • مسجـدی بـه مسـاحت ۱۰۰ مـ۲، اهدایی علی یزدی؛ • مسجد آقاشیخ علی به مساحت ۶ مـ۲؛ • مسجدی به مساحت ۸ مـ۲؛ • سقاخانه به مساحت ۱ مـ۲؛ • تکیهای به مساحت ۴۰۰ مـ۲؛ • دو انبار هر یک به مساحت ۷ مـ۲؛ • یک بـاب قهوهخانه به مساحت ۲۰ مـ۲؛ • یک باب دکان به مساحت ۶ مـ۲؛ • ۳ گورستان به مساحتهای ۸۰۰‘۲، ۳۰۰ و ۲۰۰ مـ۲؛ • یک باب غسالخانه؛ • مسجد بزرگ واقع در خیابان بوعلی؛ • مسجد بالای دزاشیب اشاره کرد. [۲۵]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات آن، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۸.
[ویرایش] ۹ - تحول به محلهی شهریدزاشیب در اواسط دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) همزمان با رشد شهرنشینی در کلانشهر تهران، ضمیمهی آن شهر گردید. از آن پس، بهعنوان محلهای از شمال شهر تهران بهشمار میرود. این محله از شمال به امامزاده قاسم، از جنوب به قیطریه، از غرب به خیابان شریعتی و از شرق به چیذر محدود میشود. قسمت شمال دزاشیب را محلهی بالا و قسمت جنوبی آن را محلهی پایین میگویند. [۲۶]
طباطبایی، محمدهادی و دیگران، تهران ۱۰۰، ویژهنامهی صد سالگی شهرداری تهران، تهران، ۱۳۸۷ ش، ص۹۲.
این محله امروزه دارای ۷ قنات است که در حال حاضر، تعدادی از آنها دائرند، اما به سبب آلودگی فاضلاب صرفاً برای آبیاری باغها و درختان قابل استفادهاند. ۹.۱ - نامگذاری معاصردر هنگام نامگذاری این محله در دههی (۱۳۷۰ هـ.ش) با تشکیل شورایاری محلههای شهر تهران، محلهی اصلی دزاشیب را حکمت و به اشتباه محلهی جوزستان و آبکوه را دزاشیب نامگذاری نمودهاند. ۹.۲ - تغییر نام خیابان پس از انقلابحکمت نام یکی از خیابانهای دزاشیب و به نام یکی از ساکنان قدیم حسنعلی خان حکمت ملقب به حشمتالممالک، فرزند حیدر خان معظمالدوله بود. این خیابان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به نام شهیدان برادران سلیمانی نامگذاری گردیده است. ۹.۳ - مسجدها و حسینیههای فعالمحله دزاشیب امروزه دارای چندین مسجد فعال به نامهای المهدی (علیهالسلام)، فاطمة الزهرا (سلاماللهعلیها)، علوی، ابوتراب، الائمه، صاحب الامر، مفتخر، جعفری، موسی بن جعفر (علیهالسلام)، امیرالمؤمنین (علیهالسلام) و دو مسجد کوچک به نامهای آقا شیخ علی، عمو رمضان و دارای حسینیهی بزرگ دزاشیب، حسینیهی مبارکهی کربلا و حسینیهی امام خمینی (طبسیهای مقیم شمیران) است. [ویرایش] ۱۰ - حمام تاریخی «حمام بوعلی دزاشیب»دزاشیب دارای حمام قدیمی با نام حمام بوعلی دزاشیب، با قدمت چند سده است که در قسمت جنوب حسینیهی دزاشیب با مصالح ساروج، با خزینه و سربینه و حوض کاشیکاری شده بنا گردیده است و فعلاً دایر نیست. [۲۷]
«شناسنامهی محله»، http:/ / hekmat.mytehran.ir/ Default. aspx? tabid=۲۲۲۷۶ (بش).
[ویرایش] ۱۱ - افراد برجستهای دزاشیباز رجال، عالمان دینی، شعرا و نویسندگان و دانشمندان و روحانیونی که در این محل سکونت داشتهاند، میتوان به آیتالله سید عبدالله بهبهانی، آیتالله سید حسن مدرس، حاج میرزا محمود طبیب دزاشوبی (از پزشکان معروف عهد ناصرالدین شاه قاجار)، علی اسفندیاری (نیما یوشیج)، عبدالله انوار، جلال آلاحمد و همسرش سیمین دانشور، آیتالله حاج شیخ علی شریعتمدار، امانالله خان اردلان، زینالعابدین رهنما، سید محمودخان علاءالملک، احمد قوامالسلطنه، مهدیقلی خان مجدالدوله، محمدعلی خان علاءالسلطنه، حسن ارسنجانی، حسین علاء، ارتشبد عبدالحسین حجازی، سپهبد حسین آزموده، سرلشکر عباس گرزن و سرلشکر محمد حسین خان آیرم اشاره کرد. [ویرایش] ۱۲ - حفظ بافت سنتی محله در دوران معاصراین منطقه تا به امروز (۱۳۹۲ هـ.ش)، بافت سنتی خود را حفظ کرده و عرض خیابان اصلی آن تغییری نکرده است. عمارت باغ علاءالسلطنه واقع در خیابان شهید سلیمی که به سبک بناهای قاجار بنا گردیده، امروزه در اجارهی انجمن خوشنویسان قرار دارد. ۱۲.۱ - محدوده محله دزاشیبامروزه در تعریف شهرداری تهران از محلهها، محدودهی این محله می توان به موارد زیر اشاره کرد: • از شمال به خیابان دزاشیب ـ خیابان لواسانی ـ وطنپور؛ • از جنوب به بلوار اندرزگو ـ کتابی ـ خیابان شهید خراسانی؛ • از شرق به خیابان شهید براتی ـ خیابان نعمتی ـ خیابان لاله • از غرب به خیابان دکتر شریعتی محدود میشود. [۲۸]
«شناسنامهی محله»، http:/ / hekmat.mytehran.ir/ Default. aspx? tabid=۲۲۲۷۶ (بش).
[۲۹]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۱، ص۲۷۴.
[۳۰]
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۳ ش، ج۳، ص۱۰.
[۳۱]
رکوعی، عزتالله، دزاشیب (دژ سفلا)، تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۹-۱۳.
[ویرایش] ۱۳ - پانویس
[ویرایش] ۱۴ - منبع• موسویزاده، حسن، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «دزاشیب»، ص۸۷۲. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
