|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
دربند dar-band ، پیشتر روستایی از توابع شمیران و امروز محلهای در شمال تهران است. واژهی «دربند» به معنای دره یا گذرگاه تنگ کوهستانی است و نخستین بار در (سدهی ۹هـ.ق /۱۵ م) در منابع تاریخی ذکر شده است. این منطقه بهخاطر قرار گرفتن در گذرگاههای البرز و وجود قلعهی شمیران اهمیت نظامی داشت. از دورهی قاجار، با انتخاب تهران به پایتخت، دربند به ییلاق شاهان، درباریان و تهرانیان تبدیل شد و ناصرالدین شاه بارها به آن رفتوآمد داشت. در دورهی پهلوی اول با ساخت هتل دیپلمات و ویلاهای متعدد، این محله پررفتوآمد شد. در نیمهی (سدهی ۱۴ هـ.ش) با چند محله و امکانات آموزشی و تجاری، چهرهای نیمهشهری یافت. دربند در ارتفاع حدود ۱۷۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد و با میدان سربند پایان مسیر سوارهرو و آغاز راههای کوهنوردی شمال تهران است. این محله بهدلیل مناظر طبیعی و مسیرهای کوهپیمایی، یکی از شناختهشدهترین جاذبههای شمال تهران به شمار میرود. [ویرایش] ۱ - معرفی دربنددربند سابقاً روستایی از توابع شمیران و امروزه محلهای از محلههای شمیران که در شمال کلانشهر تهران واقع است. [ویرایش] ۲ - نام و ریشه جغرافیاییدربند در زبان فارسی به معنای دره، دژ و نیز معبر تنگ و باریک در کوه است که اشاره به موقعیت جغرافیایی آن دارد. این روستا را احتمالاً از آنرو دربند نامیدهاند که در شمالیترین نقطهی مسکونی قصران خارج جای داشت و پس از آن، کوههای البرز مانع از ایجاد روستاهای بیشتر میشد. [۱]
معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، ۱۳۶۴ ش.
[۲]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۷۵.
نام دربند برای نخستین بار در منابع مکتوب (سدهی ۹ هـ.ق/ ۱۵ م) ذیل رخداد جنگ ملک کیومرث از پادوسپانان با شاهرخ میرزا تیموری عنوان گشته و از آن با نام دربند شمیران یاد شده است. [۳]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدحسین تسبیحی، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۵۱-۵۲.
[ویرایش] ۳ - اهمیت و جایگاه استراتژیکدربند به سبب جای داشتن در گلوگاه یکی از گذرگاههای کوهستانی که البرز میانی را به دشت ری پیوند میداد، اهمیت خاصی داشت. چنانکه دژی استوار موسوم به قلعهی شمیران، به فاصلهی اندکی در بلندیهای شمال این روستا، از گذرگاه یادشده پاسبانی میکرد. این قلعه در زمانهایی که حکام ری در موضع ضعف بودند، معمولاً به تصرف فرمانروایان محلی رویان و طبرستان درمیآمد. [۴]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدحسین تسبیحی، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۵۱-۵۲.
[۵]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ۱۳۶۴ ش، ص۱۴۷.
زکریای قزوینی در کتاب خود، آثار البلاد و اخبار العباد، از وجود دروازهای در قصران بیرونی خبر میدهد که شبها از دور در بالای آن، نور چراغی به چشم میرسید و چون به نزدیک آن میرفتند، چیز مشخصی نمینمود. [۶]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ۱۳۶۴ ش، ص۴۴۰.
کریمان دروازهای را که قزوینی در (سدهی ۸ هـ. / ۱۴ م) از آن یاد میکند، قابل انطباق با روستای دربند و قلعهی شمیران دانسته است. او با فرض درستیِ آنچه زکریای قزوینی نگاشته است، چنین احتمال میدهد که این نور از چراغ قلعهی شمیران بوده که از دور نظرها را جلب میکرد. آنگاه که کسی قصد نزدیک شدن به قلعه را داشته است، پاسبانان قلعه برای احتیاط، آن را خاموش میکردهاند. [۷]
کریمان، حسین، قصران (کوهسران)، تهران، ۱۳۵۶ ش، ج۱، ص۱۸۸.
[ویرایش] ۴ - تاریخچه در دوره قاجاریهاز تاریخ دربند تا پیش از برآمدن قاجارها آگاهیهایی بیش از این در دست نیست. در دورهی آقا محمد خان قاجار با انتخاب تهران به پایتختی، بهسبب تابستانهای گرم تهران، روستاهای کوهپایههای شمیران ــ که آب و هوای خنکتری نسبت به تهران داشتند ــ مورد توجه شاهان، درباریان و مردم تهران قرار گرفت. از آن پس، روستاهای شمیران به تابستانگاه تهرانیان بدل شد. ظاهراً روستای دربند از آن دسته روستاهای شمیران بوده که از اوایل دورهی قاجار، مورد توجه قرار گرفته است. ۴.۱ - حضور شاهزادگان در دوره قاجاراز نوشتهی محمدتقی سپهر (لسانالملک)، ذیل وقایع سال (۱۲۵۱ هـ.ق) اینگونه پیدا است که دو تن از شاهزادگان در آن زمان، در روستای دربند اقامتگاه داشتهاند. هنگامی که محمدشاه (سل ۱۲۵۰-۱۲۶۴ هـ.ق / ۱۸۳۴- ۱۸۴۸ م) برای در امان ماندن از بیماری وبا، قصد سفر از تهران به ییلاق را داشت. از بیم آنکه در نبود وی، شاهزادگان سر به طغیان و فتنه بگذارند، شماری از آنان را به قلعهای در اردبیل فرستاد. مدتی بعد، شاهزاده اللهوردی میرزا و ابوالملوک کیومرث میرزا، که تا آن مدت در مغمحلهی (مرغمحله) دربند اقامت داشتند، برای آنکه گرفتار غضب پادشاه نشوند، مجبور به ترک آنجا و گریختن به بغداد شدند. [۸]
کریمان، حسین، قصران (کوهسران)، تهران، ۱۳۵۶ ش، ج۲، ص۶۴۹-۶۵۰.
[۹]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۸۲.
۴.۲ - باغها، عمارت ناهارخوری و طبیعت دربنداز دیگر رجال دورهی قاجار که در دربند دارای باغ و عمارت ییلاقی بودهاند، میتوان به میرزا محمد خان کشیکچیباشی اشاره کرد. به نوشتهی اعتمادالسلطنه در ۱۴ شعبان سال (۱۲۶۸ هـ.ق)، در باغ خود از ناصرالدین شاه قاجار (سل ۱۲۶۴-۱۳۱۳ هـ.ق / ۱۸۴۸-۱۸۹۵ م) پذیرایی نموده است. افزون بر اینها، در دربند بنایی سلطنتی به نام عمارت ناهارخوری وجود داشت که شاهان قاجار به آنجا رفتوآمد داشتند. در سال (۱۲۹۰ هـ.ق) اعتمادالسلطنه به ریاست ادارهی عمارت و باغات دیوانی، از جمله عمارت ناهارخوری دربند منصوب شد. [۱۰]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ ش، ج۲، ص۱۱۲۹.
[۱۱]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ ش، ج۲، ص۱۷۴۲.
ناصرالدین شاه در طول مدت سلطنت خویش، بارها در فصل گرما برای تفرج به دربند و روستاهای بالادست آن سفر کرده بود. [۱۲]
وقایع اتفاقیه، تهران، ۱۲۷۰ ق، شم ۱۸۳.
[۱۳]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامهی خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۴۹۷.
به نوشتهی دوستعلی خان معیرالممالک، طبیعت و مناظر زیبای دربند مورد توجه تهرانیان قرار داشته و یکی از جاذبههای آنجا آسیابی بوده است که مردم برای تفرج به آنجا میرفتهاند. [۱۴]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامهی خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۸۵.
۴.۳ - حوادث سیاسی در دوره قاجارشرایط کوهستانی و موقتی بودن اقامت درباریان سبب شده بود تا دربند چندان بستر وقایع سیاسی و اجتماعی ایران نباشد. از اندک اتفاقات روی داده در آن میتوان به دستگیری اسدالله ابوالفتحزاده و محمدنظرخان مشکاة الممالک، دو تن از اعضای کمیتهی مجازات، در حدود سالهای سال (۱۳۳۵-۱۳۳۶ هـ.ق) اشاره کرد. [۱۵]
صادق (مستشارالدوله)، صادق، یادداشتهای تاریخی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۲۰-۱۲۱.
[۱۶]
شمیم، علیاصغر، ایران در دورهی سلطنت قاجار، تهران، ۱۳۴۲ ش، ص۴۶۳.
[ویرایش] ۵ - دربند در دوره پهلوی اولآبوهوای خنک و نزدیکی به تهران موجب شد تا دربند به مرور زمان، بیش از پیش به محلی برای اقامتهای کوتاهمدت تهرانیان بدل شود. در ابتدای دورهی پهلوی اول و در راستای نوگراییهای رضاشاه، تأسیس مهمانخانههای جدید به شیوهی مهمانخانههای اروپا، از مسائلی بود که در دستور کار قرار گرفت. همین امر سبب شد تا به دستور او، مهمانخانهی بزرگ و گرانقیمتی به نام «هتل دیپلمات» در دربند بنا شود تا توانایی پذیرایی از میهمانان خارجی را داشته باشد. از آن پس، با استقبال مردم تهران، ویلاها و کاخهای پرشماری در محدودهی درهی دربند ساخته شد که سیمای منطقه را تغییر داد. به این ترتیب، جمعیت آنجا افزایش یافت. [۱۷]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۷۵.
[۱۸]
کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۳۶۱-۴۱۶.
[۱۹]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۶.
[۲۰]
«دربند، دیدارگاه دلدادگان»، جدید آنلاین (بش).
از جمله کسانی که در این دوره در دربند سکونت داشتهاند، آرتور ملیسپو، مستشار آمریکایی شاغل در وزارت مالیه بود. [۲۱]
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، ۱۳۴۳ ش، ج۳، ص۵۳۵.
[ویرایش] ۶ - وضعیت دربند در دوره پهلوی دومدربند در دورهی پهلوی دوم نیز از روستاهای آباد و پرجمعیت منطقهی شمیران بود. این روستا در سالهای میانی (دههی ۱۳۲۰ هـ.ش) با داشتن حدود ۰۰۰‘۱ تن جمعیت دارای محلههای مشهوری به نامهای مغمحله، کنارمحله، کلاغبند و سربند بود. ناحیهی کوهستانی و سردسیر دربند اجازهی کشاورزی گسترده را به ساکنان آن نمیداد. بنابراین، محصول میوهی این منطقه به قدر نیاز اهالی بود. بیشتر مردم دربند به کارهای آزاد و باغبانی، کارگری در کاخ سعدآباد و نیز فعالیت در برخی ادارات، کلانتری و شهرداری اشتغال داشتند. آبوهوای خنک، وجود ویلاها و ساختمانهای نوسازی که در آن دوره در طول دره برپا شده بود، مراجعان پرشماری را برای اجارهی محل اقامت به دربند میکشاند. در روزهای تعطیل سال، بسیاری خانوادهها و ساکنان تهران و اطراف، برای هواخوری به دربند میرفتند. به همین سبب، همواره مسیر تجریش تا دربند محل تردد خودروهای سواری و اتوبوس بود. در آن زمان، در حدود ۵۰ باب مغازه در زمینههای شغلی گوناگون در دربند وجود داشت که در فصل تابستان، شماری قهوهخانه و رستوران نیز به این تعداد افزوده میشد. [۲۲]
فرهنگ جغرافیایی ایران، دایرهی جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش، ج۱، ص۸۷.
[۲۳]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۷۵.
[۲۴]
اسامی دهات کشور، وزارت کشور، تهران، ۱۳۲۳ ش، ص۷۳.
[۲۵]
کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۳۶۱-۴۱۶.
[۲۶]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۶.
[۲۷]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۸۳.
[ویرایش] ۷ - ساختار جمعیت و امکانات عمومیدربند در سرشماری رسمی سال (۱۳۳۵ هـ.ش) جمعیتی برابر با ۶۸۵‘۱ تن داشته که نشان از افزایش جمعیت چشمگیر این روستا در طول یک دهه بوده است. این ده، دارای یک باب حمام عمومی بود و در بعضی از خانهها، آبانبار نیز وجود داشت. در سال (۱۳۴۲ هـ.ش) دربند دارای دو دبستان به نامهای خواجوی و گوهرشاد و یک کودکستان با نام گوهرشاد بود و در مجموع، حدود ۳۲۰ تن دانشآموز داشت. میدانگاه اصلی دربند، میدان دربند امروزی بود. آب این ده از رودخانههای جعفرآباد (دربند/پسقلعه) و تعدادی چشمه و یک رشته قنات تأمین میشد. بعدها در شمالشرقی دربند، مخزنی ایجاد کردند که از طریق آن، دسترسی به آب آشامیدنی برای اهالی آسانتر شد. [۲۸]
گزارش مشروح حوزهی سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ۱۳۳۷ ش، ص۳.
[۲۹]
«تاریخچهی محلهی دربند»، محلهی دربند (بش).
[۳۰]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۸۳.
[ویرایش] ۸ - تبدیل دربند به محله شمالی تهرانروستای دربند همچون دیگر روستاهای شمیران در سالهای پس از (دههی ۱۳۴۰ هـ.ش) با گسترش شهر تهران، به یکی از محلههای شمالی کلانشهر تهران بدل شد. از وقایع مهم تاریخی محلهی دربند، اقامت امام خمینی (ره) در اواخر سال (۱۳۵۸ هـ.ش)، برای مدتی کوتاه در خانهای سهطبقه در این محله بود. [ویرایش] ۹ - مرزهای محلیمحلهی دربند به مناطق زیر محدود میشود: • از شمال به بلندیهای دربند و خیابان سربند؛ • از جنوب به خیابانهای شهرداری، شهید ملکی و البرزکوه؛ • از شرق به خیابان دربند و رودخانهی گلابدره؛ • از غرب به خیابان سعدآباد و پادگان حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) محدود میشود. [ویرایش] ۱۰ - امکانات دربندیک تکیه (حسینیه) و دو مسجد به نامهای مسجد جامع و مسجد کنار محله در این محله وجود دارد. دیرینگی آنها به اوایل دورهی قاجار باز میگردد و تاکنون چندین بار ترمیم و بازسازی شدهاند. در (دههی ۱۳۸۰ هـ.ش) مسجد جامع دربند به سبب فرسودگی و نداشتن فضای کافی تخریب و از نو بنا شد. این محله همچنین دارای دو گورستان است که قدمت آنها دقیقاً مشخص نیست. از افراد سرشناس محلهی دربند میتوان از آیتالله سید ابوتراب دینپرور دربندی و سید عبدالله میری نام برد. [۳۱]
«موقعیت جغرافیایی»، محلهی دربند (بش).
[۳۲]
«تاریخچهی محلهی دربند»، محلهی دربند (بش).
[۳۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۳۸۳.
[۳۴]
نورآقایی، آرش، «تور خمین تا تهران»، همشهری آنلاین (بش).
[ویرایش] ۱۱ - سیل سال (۱۳۶۶ ش)در ۴ مرداد سال (۱۳۶۶ هـ.ش)، در پی بارش شدید باران و جاری شدن آب رودخانهی دربند در درههای دربند و گلابدره، سیل مهیبی در منطقهی تجریش جاری ش. این سیل منجر به کشته شدن حدود ۳۰۰ تن و به بار آوردن خسارت و مشکلات فراوانی گردید. [۳۵]
«سیل تجریش»، شهرنامه (بش).
[ویرایش] ۱۲ - مسیرهای صعود کوهنوردیدربند در ارتفاع حدود ۷۰۰‘۱متری از سطح دریا قرار دارد . در پایان مسیر ماشینرو در میدان سربند سرآغاز یکی از راههای اصلی صعود کوهنوردان به بلندیهای شمال تهران است. که انتهای آن به آبشار دوقلو و شیرپلا میانجامد. [۳۶]
«شناسنامهی محله»، محلهی دربند (بش).
[ویرایش] ۱۳ - پانویس
[ویرایش] ۱۴ - منبع• بنی جانی، علیرضا، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «دربند»، ص۸۵۳. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | روستاهای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
