|
| ||||||||||||||||||||||||||||
صبار فرمانفرماییان، خانه xāne-ye sabbār-e farmān-farmāyiyān، ملک موروثی متعلق به دکتر صبار فرمانفرماییان، پزشک و سیاستمدار نامدار معاصر، است. این خانه در تجریش تهران، ابتدای خیابان شریعتی و نبش کوچه شهید سلیمانزاده واقع شده است. این ملک، با مساحتی بیش از ۴٬۲۰۰ مترمربع، در گذشته بخشی از باغ رضوانیه ـ اقامتگاه تابستانی عبدالحسین میرزا فرمانفرما ـ بوده است. پس از تقسیم آن میان وراث، به صبار فرمانفرماییان و خواهرانش رسید. ایشان (۱۲۹۱–۱۳۸۴ هـ.ش) فارغالتحصیل پزشکی عمومی از ژنو و تخصص مالاریا از لندن بود. او در وزارت بهداری، برنامه ملی ریشهکنی مالاریا را مدیریت کرد و سپس مدتی کفیل وزارت بهداری و استاندار فارس شد. در سالهای پس از کودتای (۱۳۳۲ هـ.ش) به دعوت سازمان جهانی بهداشت، مأموریتهایی در جنوب شرق آسیا برعهده گرفت. ملک مورد نظر مشتمل بر ساختمان اصلی، بنای خدمتکاران، باغ، گلخانه و سردر تاریخی است. صبار فرمانفرماییان پیش از مرگ، ملک خود را وقف خاص انستیتو پاستور ایران برای فعالیتهای واکسیناسیون، درمانی و پژوهشی کرد و تولیت آن را بر عهدۀ رئیس انستیتو گذاشت. با وجود وقفنامه، بخشی از باغ در جریان احداث ایستگاه متروی تجریش تخریب شد و درختان کهنسال آن قطع گردید. سردر ملک، تنها بخش باقیمانده از باغ رضوانیه، شامل ۶ ستون تزیینشده و دو طاقنما با سقف شیروانی است. با وجود شناسایی ارزش تاریخی بنا توسط سازمان میراث فرهنگی در سال (۱۳۸۶ هـ.ش)، این ملک تا سال (۱۳۹۰ هـ.ش) در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود. [ویرایش] ۱ - معرفی خانه صبار فرمانفرماییانخانه صبار فرمانفرماییان ملکی موروثی، وقف خاص انستیتو پاستور ایران، پایگاه شمیران و بخش واکسیناسیون انستیتو پاستور ایران است. در تجریش، ابتدای خیابان شریعتی، نبش کوچه کاشف (شهید سلیمانزاده)، در محدوده منطقه ۱ شهرداری تهران واقع است. [ویرایش] ۲ - پیشینه تاریخی ملکخانهی صبار فرمانفرماییان با مساحتی بیش از ۲۰۰‘۴ مـ۲ در زمینی که سابقاً بخشی از ضلع شرقی باغ رضوانیه بود، بنا شده است. باغ رضوانیه حدود ۰۰۰‘ ۳۰ مـ۲ مساحت داشت و اقامتگاه تابستانی شاهزاده عبدالحسینمیرزا فرمانفرما، زنان و فرزندان وی بود. فرمانفرما در سال (۱۳۰۸ هـ.ش) این باغ را میان تعدادی از همسران و فرزندان خود تقسیم کرد. به این ترتیب، بخش شرقی باغ به فرزندان معصومه تفرشی که صبار نیز یکی از آنها بود، تعلق گرفت. [۱]
فرمانفرماییان، علینقی، گفتوگو با مؤلف.
[ویرایش] ۳ - زندگینامه صبارصبار فرمانفرماییان در سال (۱۲۹۱ هـ.ش) در تهران متولد شد. در ۱۲سالگی، برای ادامهی تحصیل به اروپا رفت و پس از تحصیل در رشتهی پزشکی و دریافت مدرک پزشکی عمومی از دانشگاه ژنو به ایران بازگشت. او بعد از مرگ پدرش در سال (۱۳۱۸ هـ.ش) تحصیلات پزشکی خود را پی گرفت و در رشتهی تخصصی بیماری مالاریا از دانشگاه لندن فارغالتحصیل شد. سپس دوباره به ایران بازگشت و به استخدام وزارت بهداری درآمد. وی در وزارت بهداری به سمت مدیر برنامر کنترل مالاریای ایران منصوب شد. ایشان در مدت مدیریت بر برنامهی کنترل مالاریای ایران با حمایتهای مالی مؤسسهی راکفلر توانست در مدت ۳ سال این بیماری را در سرتاسر ایران ریشهکن کند. [ویرایش] ۴ - فعالیتها و سمتهاصبار فرمانفرماییان در ۴ مرداد سال (۱۳۳۱ هـ.ش) توسط دکتر محمد مصدق، نخستوزیر وقت، بهعنوان کفیل وزارت بهداری انتخاب شد و تا ۱۸ خرداد سال (۱۳۳۲ هـ.ش) در این سمت مشغول به کار بود. سپس به استانداری فارس منصوب شد و در دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۳۲ هـ.ش) به دعوت سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بهعنوان سرپرست برنامههای این سازمان در دفاتر بیروت و قاهره به انجام وظیفه پرداخت. از مهمترین مأموریتهای وی در این برنامهها، مدیریت برنامهی ریشهکنی مالاریا در آسیای جنوب شرقی، بهویژه در فیلیپین، کامبوج و ویتنام بود. از دیگر فعالیتهای فرمانفرماییان میتوان به ریاست انستیتو پاستور ایران از سال (۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ هـ.ش) و نیز تدریس در دانشگاههای کشور اشاره کرد. ایشان سرانجام، در سال (۱۳۸۴ هـ.ش) در تهران درگذشت و در گورستان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. [۲]
قدسی، مهدی، تاریخچه انستیتو پاستور ایران، تهران، ۱۳۵۰ ش، ص۱۳۱.
[۳]
دولتهای ایران از میرزا نصرالله خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوی، اداره کل آرشیو، اسناد و موزه دفتر رئیسجمهور، تهران، ۱۳۷۹ ش، ص۲۵۶-۲۵۷.
[۴]
گزارش ثبتی: خانه صبار فرمانفرماییان، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، تهران، ۱۳۸۶ ش، ص۹-۱۱./ref>فرمانفرماییان، علینقی، گفتوگو با مؤلف.
[ویرایش] ۵ - معماری و فضاهای داخلی بناخانهی صبار فرمانفرماییان در شمیران، مشتمل بر ساختمان اصلی، ساختمان خدمتکاران، باغ و سردر تاریخی است. طراحی و معماری این مجموعه بهجز سردر تاریخی آن، اثر ناصر بدیع، از معماران معاصر ایران است. نمای بیرونی و فضای داخلی تمام ساختمانها از آجر زردرنگ و فاقد هر گونه تزیینات است. ساختمان اصلی که محل سکونت صبار فرمانفرماییان بود، در منتهیالیه شمال غربی باغ قرار گرفته است. این ساختمان در دو طبقه ساخته شده که طبقهی اول آن حدود یک متر از سطح باغ بالاتر است. ازاینرو، در ضلع جنوبی آن زیرزمینی نیز ساخته شده است. ورودی اصلی ساختمان، در قسمت شرقی آن قرار دارد. در این بخش، چند پله امکان ورود به ساختمان و نیز دسترسی به یک بالکن سراسریِ مشرف بر حیاط را فراهم میکند. همچنین، در میانهی بنا، یک راهرو طولانی شرقی ـ غربی قرار دارد کـه ساختمان را به دو قسمت شمالی ـ جنوبی تقسیم میکند. قسمت جنوبی راهرو بخش خصوصی خانه، و شامل یک اتاق نشیمن، ۳ اتاق خواب و بالکنی سرتـاسری است. قسمت شمالی نیز تالار پذیرایی، آشپزخانه، اتاق خدمتکاران و انبارها را در بر دارد. [ویرایش] ۶ - سایر فضاهاضلع شرقی و جنوبی ساختمان را باغ احاطه کرده است. در ضلع غربی بنا، استخری بزرگ، و در ضلع شمالی، ساختمان خدمتکاران و یک گلخانه قرار دارد. درختان کهنسال باغ با بیش از ۶۰ سال عمر، در گذشته از قناتهای مصطفى قلیخان،امامزاده صالح و کهریز سیراب میشدند. در سالهای اخیر دههی (۱۳۸۰ هـ.ش) بسیاری از این درختان قطع شدهاند و قناتهایی که این باغ را آبیاری میکردند نیز از بین رفتهاند. سردر خانهی صبار فرمانفرماییان تنها بخش باقیمانده از باغ رضوانیه است که دروازهی اصلی آن به شمار میرفته است. این سردر از ۶ ستون توکار با سرستونهای تزیینشده و دو طاقنمای کوچک و سقفی شیروانی تشکیل شده است. [۵]
گزارش ثبتی: خانه صبار فرمانفرماییان، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، تهران، ۱۳۸۶ ش، ص۱۱-۱۲.
[۶]
فرمانفرماییان، علینقی، گفتوگو با مؤلف.
همچنین ۴ باب مغازه که در ضلع شرقی ملک، و در خیابان شریعتی قرار دارد، جزئی از این ملک به شمار میآید. [ویرایش] ۷ - وقفنامه و تغییر کاربریصبار فرمانفرماییان اندکی پیش از مرگ، در سال (۱۳۸۴ هـ.ش) باغ و خانهی خود را به منظور تأسیس درمانگاه تخصصی، واکسیناسیون علیه بیماریهای مسری و نیز احداث آزمایشگاههای تخصصی و تحقیقات پزشکی، وقف دائم انستیتو پاستور ایران کرد. چون همسر و فرزند نداشت مقرر کرد که پس از او، تولیت این موقوفه بر عهدهی رئیس وقت انستیتو پاستور ایران باشد. در زمان ریاست عبدالحسین روحالامینی نجفآبادی، انستیتو باغ موقوفهی خاص را به شرکت راهآهن شهری تهران و حومه (مترو) واگذار کرد. شرکت مزبور نیز برای احداث ایستگاه متروی تجریش، درختان چنار کهنسال باغ را برید و بخش بزرگی از آن را از میان برد. [ویرایش] ۸ - وضعیت کنونی بنادر حال حاضر در سال (۱۳۹۰ هـ.ش) انستیتو پاستور ایران برخی از جلسات آموزشی و سمینارهای خود را در این محل برگزار میکند. در بخشهایی از بنا نیز مطابق خواست واقف، امور واکسیناسیون و آزمایشگاهی انجام میشود. [۷]
سیادت، داور (مدیر اداری انستیتو پاستور ایران)، مصاحبه با مؤلف.
هرچند خانهی صبار فرمانفرماییان در سال (۱۳۸۶ هـ.ش) توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بهعنوان اثر تاریخی مهمی شناخته شده، اما تاکنون (۱۳۹۰ هـ.ش) به ثبت نرسیده است. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• مرادیان منفرد، علیمحمد، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «خانه صبار فرمانفرماییان»، ص۱۱۵۰. ردههای این صفحه : بناهای تاریخی تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||
