|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
دزاشیب، حمام hammām-e dezāšīb، مشهور به گرمابه بوعلی، یکی از کهنترین حمامهای شمیران است که قدمت آن به دوره صفویه بازمیگردد. این حمام در محله دزاشیب و در نزدیکی تکیه این محل واقع شده است. حمام دارای ساختاری سنتی شامل تون، سربینه، گرمخانه، شاهنشین، نورهخانه، خزینه و اجزای خدماتی همچون تیان، دودکش و انبار سوخت است. بنای حمام در گودی ساخته شده تا از گرمای طبیعی و فشار آب بهره ببرد. با وجود کاربرد عمومی این حمام در گذشته، امروزه بر اثر فرسایش، رطوبت و تخریب، به حال نیمهویران درآمده است. در سال (۱۳۸۹ هـ.ش) به تملک میراث فرهنگی درآمد تا برای مرمت و حفظ آن اقدام شود. [ویرایش] ۱ - معرفی حمام دزاشیبحمام دزاشیب یا گرمابهی بوعلی، از حمامهای تاریخی شمیران که در محلهی دزاشیب واقع است. این حمام در خیابان شهید امیرحسین کریمی، کوچهی شهید سید کاوه علوی، جنب تکیه دزاشیب (ه م) در منطقهی ۱ شهرداری تهران واقع شده است. [ویرایش] ۲ - پیشینه تاریخیقدمت حمام دزاشیب با توجه به سبک معماری و شیوهی ساخت بنای آن به دوره صفویه که ساخت حمامها رونق داشت، بازمیگردد. بهسبب قدمت زیاد این حمام، از نام بانی و مالک آن آگاهیای در دست نیست. در میان اهالی محل این گونه شایع است که چشمان حسینقلی خان قاجار، بـرادر کوچکتر فتحعلی شاه سال (۱۲۱۲-۱۲۵۰ هـ.ق/ ۱۷۹۷-۱۸۳۴ م) که داعیهی پادشاهی داشت، به دستور فتحعلی شاه در این حمام کور شده است. وی درباغ نظر در شمیران در تبعید به سر میبرده است. [ویرایش] ۳ - ویژگیهای معماری و اجزای فضاحمام تاریخی دزاشیب با مساحتی حدود ۴۰ مـ۲ مشتمل بر تون (آتشخانه)، سربینه (رختکن)، گرمخانه با فضای کوچک و دو نورهخانه و ۳ دوش و یک شاهنشین و یک خزانه است. ۳.۱ - سربینه و ورودیورودی حمام مشتمل است بر درِ فلزی سادهای که جایگزین در چوبی اولیه شده، با نعل درگاه قوسی با انحنای کم و کتیبهای شیشهای که در یک قاب تخت ساده جای گرفته که با کاشیهای سفید سادهای پوشیده شده است. این حمام بهمنظور سهولت سوارشدن جریان آب به سامانهی آبرسانی آن، گرمشدن فضای داخل به هنگام زمستان و استحکام بنا، پایینتر از سطح معابر اطراف ساخته شده است. به شکلی که سقف حمام با کف کوچه همتراز و دسترسی به آن از طریق پلههای متعددی امکانپذیر است. پس از گذر از پلهها، فضای دالانمانندی وجود دارد که سقف آن به شکل خیمه و با جناغیهای زیبایی اجرا شده است. در گذشته جای نشستن مسئول ادارهی حمام و پیشخوان بوده است. این بخش که در جبههی شمالی حمام واقع شده، با یک نورگیر کوچک سقفی روشن میشود. ۳.۲ - دالانهادر کنار این دالان، ۳ فضای مشابه وجود دارد که بهعنوان سربینهی حمام مورد استفاده قرار میگیرد. این ۳ بخش که به شکل شاهنشینهایی با سقف جناغی ساخته شدهاند، به دور یک فضای چهارگوش مرکزی قرار دارند. همچنین در این فضا حوض کوچک آب سردی وجود داشته که کسانی که برای استحمام میآمدهاند، به هنگام بیرون آمدن از فضای حمام، پای خود را در آن فرو میکردهاند. ۳.۳ - دیوار سربینهدر جدارههای غرفههای سربینه هم شماری کمد فلزی وجود دارد. دیوارهای سربینه تا زیر جناغیهای سقف و کاربندیها با کاشی سفید نازککاری شده است. فضای سربینه که فاقد هرگونه تزیینات مرسوم در حمامهای قدیمی است. نورگیر کوچک مدوری را در میانهی سقف خیمهایشکل خود دارد که نور و هوای مناسب را به داخل میکشاند. سربینهی حمام از طریق دالان و راهروی که در گوشهی شمال غربی قرار دارد، به گرمخانه راه مییابد. ۳.۴ - گرمخانه و خزینهپس از گذر از دالان، گرمخانه، خزینه و خلوتیها وجود دارد. امروزه خزینهی حمام بهطور کامل تخریب و به جای آن چند اتاقک مجهز به دوش ساخته شده است. ۳.۵ - بخشهای خدماتیاز دیگر بخشهای این حمام تاریخی میتوان به انبار سوخت، تیان، گودال جمعآوری خاکستر، دودکش و کانالهای انتقال گرما به زیر گرمخانه اشاره کرد. [ویرایش] ۴ - منبع تامین سوخت حمامسوخت این حمام از آغاز تا دوره پهلوی اول از فضولات دامی، برگ درختان و چوب تأمین میشده است. پس از آن، به سامانههایی با سوختهای متداول روز مجهز شده است. سامانه گرمایش این حمام در انتهای غربی بنا واقع شده که درِ کوچکی هم از داخل کوچهی شهید علوی به آن راه دارد. [ویرایش] ۵ - درب ورودی مخصوص بانواندر قسمت میانی بدنهی خارجی این حمام که به شکل دیوار سراسری، جبههی شمالی را در بر گرفته است. درِ فلزی کوچکی به چشم میخورد که گفته شده در گذشته درِ ورودی مخصوص بانوان بوده است، اما در حال حاضر مسدود است. [ویرایش] ۶ - مصالح و شیوه ساختپشتبام این گرمابه با ورقههای فلزی به شکل شیروانی پوشانده شده و از تیرهای چوبی هم بهعنوان نگهدارنده استفاده شده است. مصالح بهکارگرفتهشده در این بنا عبارتاند از: خشت کاهگل، تیرهای چوبی بهعنوان سازه، ملاط ساروج، کاشی و جز آنها که بهطورکلی فاقد تزیینات خاص است. [ویرایش] ۷ - وضعیت گذشته و کنونی حمامکاربری این حمامْ عمومی، و از گذشته فعال و مورد استفادهی اهالی محله دزاشیب بوده است. حمام روزهایی به استحمام آقایان و روزهایی به استحمام بانوان اختصاص داشته است. این حمام تاریخی بهسبب حفظ سبک و شیوهی معماری گذشته دارای اهمیتی خاص است. امروزه در سال (۱۳۸۹ هـ.ش) بهسبب رسیدگی نکردن و تخریبهای ناشی از رطوبت، در حال نابودی کامل است. از همینرو میراث فرهنگی استان تهران این بنا را به تملک خود درآورد و از آن پس، این حمام جهت مرمت و بازسازی و همچنین حفظ بنا تعطیل گردید. [۱]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[۲]
«حمام دزاشیب، شاهد دشنه میرغضب بر چشمان برادر فتحعلی شاه»، خبرگزاری میراث فرهنگی (مل ).
[۳]
«دزاشیب»، کتاب اول (مل ).
[۴]
رکوعی، عزتالله، دزاشیب (دژ سفلى)، تهـران، ۱۳۸۳ ش.
[۵]
مـوسوی، رضا، «حمـام دزاشیب»، میراث فرهنگی تهران (مل ).
[۶]
Chn, www.chn.ir/ news/ Print/ ?Section= ۲ & id = ۲۲۰۱۶
[۷]
Ketabeavval, www.ketabeavval.ir/ tehran/ ۱۳۹۲. aspx
[۸]
Mirās ... , www.rezamousavi.com/ heritage/ article. php?id=۸.
[ویرایش] ۸ - پانویس
[ویرایش] ۹ - منبع•موسوی زاده، حسن، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «دزاشیب، حمام»، ص۸۷۴. ردههای این صفحه : حمام های تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
