حزب اتفاق و ترقی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اتفاق و ترقی، حزب hezb-e ettefāq-o taraqqī، یکی از احزاب دورهی مشروطه به ریاست مستعانالملک.
حزب اتفاق و ترقی یکی از احزاب مهم دوران مشروطه ایران است که به رهبری مستعانالملک در سال (۱۳۲۷ هـ.ق) در شرایط استبداد صغیر و بهصورت مخفی در تهران تشکیل شد.
این حزب با هدف کمک به مشروطیت، حفظ استقلال کشور و حمایت از حقوق انسانی و سیاسی طبقات مختلف تأسیس گردید.
اهداف آن شامل ترویج آزادی اجتماعات، مطبوعات و دفاع از حقوق اقوام و زارعان بود.
حزب از کمیتهای به نام جهانگیر بهرهمند بود و ارگان رسمی آن، روزنامه استقلال ایران، به ترویج اندیشههای حزب کمک میکرد.
حزب اتفاق و ترقی در مجلس شورای ملی نمایندگانی داشت و با سایر احزاب مانند حزب دموکرات و اعتدالیون در تضاد بود.
این حزب تلاشهای قابل توجهی برای حفظ مشروطیت و استقلال ایران انجام داد و تأثیرات مهمی بر تاریخ سیاسی کشور گذاشت.
[ویرایش]
حزب اتفاق و ترقی، یکی از احزاب دورهی مشروطه به ریاست مستعانالملک بوده است.
این حزب ، ۵ ماه پیش از فتح تهران و در دوران استبداد صغیر بهصورت مخفی در تهران تشکیل شد.
هدف از تشکیل این حزب چنانکه در نظامنامهی آن ذکر شده است، کمک به مشروطیت و حفظ استقلال کشور و همچنین نگاهداری از حقوق انسانی و سیاسی همهی زیردستان و حقوق کلیهی طبقات متوسط و کارمندان بود.
خواستههای حزب نیز شاملِ آزادی اجتماعات، کنفرانسها، مطبوعات و افکار، و اجرای قوانین توسط قوهی مجریه بود.
رویکرد حزب دربرابر اقوام مختلف در ایران، دفاع از تساوی حقوق و قوانین اجتماعی برای همهی اقوام تحت تابعیت دولت ایران بود.
همچنین دفاع از زارعان و توقف قوانینی که موجب تضییع حقوق آنها باشد، از برنامههای عنوانشدهی حزب به شمار میرفت.
همراهی با تمامی ملتهای مظلوم و اتحاد و اتفاق طبقاتشان نیز مورد توجه بنیانگذاران حزب بود.
[ویرایش]
منشأ این حزب بهگفتهی برخی منابع، حزب اتفاق و ترقی در عثمانی است.
حزبی که مقدمات انقلاب مشروطه و تغییر رژیم در عثمانی را فراهم ساخت.
هرچند اهداف این دو حزب با یکدیگر کاملاً یکسان نبود.
بااینحال، به نظر میرسد که این ارتباط مورد توجه حکومت عثمانی بوده است، زیرا قاضیالقضات عثمانی در دیدار سید حسن مدرس با خلیفهی عثمانی، حزب اتفاق و ترقی ایران را شعبهای از حزب اتفاق و ترقی عثمانی خوانده بود.
البته مدرس نسبت به وجود این حزب در ایران اظهار بیاطلاعی نموده و تنها بر اتحاد اسلام تأکید کرده بود.
[ویرایش]
مستعانالملک رئیس حزب اتفاق و ترقی در خارج از مجلس شورای ملی بود.
او براساس گفتهی سپهدار اعظم، در جریان انقلاب مشروطیت، بههمراه گروهی تفنگدار به جمع انقلابیون پیوست.
وی بهواسطه کمیتهی جهانگیر،
نام جهانگیری را برای خود برگزید.
مستعانالملک در دوران استبداد صغیر، با همدستی میرزا محمد نجات و حسینقلی خان نواب، تلاشی برای ترور شیخ فضلالله صورت دادند که البته نافرجام بود.
او و ابوالفتحزاده، عضو دیگر حزب اتفاق و ترقی، بعدها و در جریان محاکمهی شیخ فضلالله نوری، از جملهی اعضای دادگاهی بودند که رأی به اعدام شیخ فضلالله نوری دادند.
[ویرایش]
مستعانالملک در جریان تشدید مبارزات مطبوعاتی حزبی میان روزنامهی شرق (به مدیریت سید ضیاءالدین طباطبایی) و ایران نو (به مدیریت سید امین رسولزاده)، جزو روزنامهنگارانی بود که در پی ایجاد صلح میان مدیران این دو روزنامه قدم برداشت.
مستعانالملک در جریان اولتیماتوم دولتهای روس و انگلیس برای خروج مُرگان شوستر، از آن دسته نمایندگان احزاب بود که موافق رد اولتیماتوم بودند و در این خصوص بههمراه برخی نمایندگان احزاب، وزرا و نظامیان به حضور ناصرالملک نایبالسلطنه رسیدند.
دولت وقت اولتیماتوم را پذیرفت، مجلس منحل شد و مستعانالملک بههمراه میر محمدعلی مغازهای، به اتهام تلاش برای ایجاد شورش در تهران، به مازندران تبعید شد.
کمیته جهانگیر از کمیتههای معروف حزب اتفاق و ترقی بود.
این کمیته در دوران استبداد صغیر و در ابتدای
جمادیالآخر (۱۳۲۷ هـ.ق) در تهران تأسیس شد.
کمیتهی جهانگیر تا حدی رهبری مجامع ملی تهران را بر عهده داشت و بهطور مستقیم با رهبران ملیون
تبریز و
گیلان در ارتباط بود.
ابوالفتحزاده، مستعانالملک و منشیزاده از مؤسسان این کمیته بودند.
از دیگر اعضای این کمیته میتوان به میرزا محمود متفقه، میرزا محمدعلی خان مغازهای، میرزا عبدالحسین قندی، و مقتدر نظام اشاره کرد.
این کمیته طی بیانیهای خود را حافظ استقلال کشور و ضامن بقای مشروطیت معرفی کرد.
همچنین مجازات افرادی که مخالف اهداف والای مشروطیت باشند، وظیفهی کمیته عنوان شد.
به نظر میرسد سودجویانی به نام این کمیته، اقدام به جمعآوری کمکهای مردمی میکردند که کمیتهی جهانگیر طی اعلانی از مردم خواست که فریب درخواستهای مالی به اسم کمیته را نخورند.
این کمیته در جنگ بادامک ــ روستـایی حوالی اراک ــ کمکهای زیادی به سپاه ملّیون کرد.
[ویرایش]
استقلال ایران، ارگان رسمی حزب اتفاق و ترقی بود و نخستین شمارهی آن در ۲۲
جمادیالاول سال (۱۳۲۸ هـ.ق)، در ۴ صفحه منتشر شد.
این روزنامه هر روز بهاستثنای روزهای تعطیل منتشر میشد.
استقلال ایران، میانهرو و معتدل بود.
با روزنامههای ایران نو و وقت، مجادلات قلمی داشت.
مدیرمسئول استقلال ایران، دکتر حسین کحال بود.
وی مدتی رئیس بهداری بلدیهی تهران، رئیس کل اوقاف ایران
و مدیرمسئول روزنامهی شرق و همکار سید ضیاءالدین طباطبایی بوده است.
در پاورقی روزنامهی استقلال ایران، از همان شمارهی نخست، ترجمهی کتاب تاریخ انقلاب فرانسه درج میشد که نشان از تلاش گردانندگان آن در معرفی و شناخت انقلابها و جنبشهای مترقیانه و آزادیخواهانه داشت.
این روزنامه مدافع دولت ملی بود و تا پایان مجلس دوم نیز انتشار مییافت؛ اما بعد از انحلال مجلس، این روزنامه توقیف شد.
آخرین شمارهی آن (۲۳۴)، به تاریخ
شعبان (۱۳۲۹ هـ.ق) منتشر گشت.
[ویرایش]
در دورهی استبداد صغیر، حزب اتفاق و ترقی با هدف اعادهی مشروطیت، تلاشهایی برای ایجاد هماهنگی میان انجمنهای مخفی تهران صورت داد. (انجمنهایی که در دوران استبداد صغیر و پس از تعطیلی انجمنهای علنی مجلس اول، بهصورت مخفی به فعالیت میپرداختند).
به اینترتیب که هریک از انجمنهای مخفی، نمایندهای در حزب اتفاق و ترقی داشته باشد تا مبارزات، برضد حکومت استبدادی
محمدعلی شاه بهصورت هماهنگ و منسجم صورت گیرد.
بعد از فتح تهران، شعبههای حزب در دیگر شهرها تأسیس شد.
[ویرایش]
اتفاق و ترقی از احزاب مجلس دوم شورای ملی بود، ولی نسبت به دو حزب اعتدالیون و دموکرات اهمیت کمتری داشت.
اهداف این حزب به اهداف حزب دموکرات نزدیکتر بود، از جمله مخالفت با تشکیل مجلس سنا و نیز مخالفت با ملاکان، باوجوداین، اتفاق و ترقی از مخالفان حزب دموکرات بود و استقلال ایران همواره انتقادهایی را به دموکراتها وارد میکرد.
[ویرایش]
این مخالفتها تا حدی بود که ادیبالممالک فراهانی، از علاقهمندان حزب اتفاق و ترقی، در قصیدهای
از ترس ترور رهبر حزب اتفاق و ترقی بهدست عوامل حزب دموکرات سخن میگوید.
اتحادیه
ادلهی مختلفی را برای اختلافنظر این دو حزب برمیشمرد که میتوان به تفاوت منشأ و یا تضادهایی اشاره کرد که از ابتدا میان ملیون حکمفرما بود.
[ویرایش]
اتفاق و ترقی بههمراه احزاب اعتدالیون، ترقیخواهان جنوب، و نیز بیطرفها و لیبرالها ائتلافی را به وجود آورد،
که هیئت مؤتلفه نامیده میشد.
آنها تلاش میکردند تا با مهار تندرویهای دموکراتها، ناصرالملک نایبالسلطنه را در اجرای برنامههای دولت همراهی کنند.
[ویرایش]
اتفاق و ترقی در مجلس دوم شورای ملی، ۴ نماینده داشت که عبارت بودند از: اسماعیل خان فرزانه، میرزا علی اصفهانی، فتحالله خان مشیر حضور و میرزا محمد خان وزیرزاده
[ویرایش]
این حزب ازلحاظ پایگاه مردمی و تشکیلات حزبی، بهرغم حضور در مجالس دوم و سوم، اهمیت چندانی نداشت.
بنابه نوشتهی علوی
نمایندهی مجلس اول شورای ملی، این حزب تا (۱۳۳۶ هـ.ق) همچنان مشغول به کار تشکیلاتی در تهران بوده، اگرچه رونق چندانی نداشته است.
[ویرایش]
حزب اتفاق و ترقی، نظامنامه داخلی خود را مشتمل بر مرامنامه، ساختار و تشکیلات حزب، در (۱۳۲۸ هـ.ق) به تصویب رساند.
برایناساس، حزب اتفاق و ترقی دارای یک مجمع عمومی متشکل از نمایندگان و منتخبان حزب در شهرهای مختلف ایران بود.
همهی بخشهای حزب، اعم از کمیتهی مرکزی، کمیتهی ایالات و ولایات، شعبهها و دستهها، موظف به اجرای دستورالعملهای مجمع عمومی بودند.
[ویرایش]
واحد تشکیلات حزب، دسته بود که شامل ۱۲ تن میشد.
ورود عضو جدید به دستهها، بهواسطهی معرفی یکی از اعضای دسته و تأیید حداکثر اعضا صورت میگرفت.
حق عضویت در حزب، حداقل یک قران بود که بهصورت ماهانه پرداخت میشد.
هر دسته میبایست یک سردسته، یک منشی و یک صندوقدار را برای مدت یک سال و براساس رأی اکثریت اعضا انتخاب میکرد.
اعضای دسته موظف به برگزاری جلسات هفتگی منظم، فعالیت تبلیغی برای جذب نیرو، آموختن تیراندازی و تا حدی تمرین عملیات نظامی و نیز ملزم به حمل اسلحه بودند.
[ویرایش]
هر شعبه شامل ۱۲ دسته بود. در صورتی که شمار دستهها در یک شهر کمتر بود، فعالیت آنها زیر نظر شعبهی شهر نزدیک به آن قرار میگرفت.
اعضای شعبه ۱۲ تن بودند که به مدت یک سال و با رأی نمایندگان دستهها انتخاب میشدند.
هر شعبه میبایست یک صدر، یک منشی، یک صندوقدار، یک دفتردار، یک رابط، یک کتابخانهی خصوصی حاوی کتاب، روزنامههای روز و نیز یک اسم مخصوص میداشت.
ناطق هر شعبه میبایست اهداف و مرامنامهی حزب را طی جلساتی برای اعضای هر دسته تشریح و تبیین میکرد.
[ویرایش]
کمیته در حزب اتفاق و ترقی، شامل ۹ عضو بود.
هر کمیته صدر، منشی، صندوقدار، دفتردار، ذخیرهدار، محاسب و یک رابط داشت.
جلسات با حضور حداقل ۵ عضو رسمیت مییافت.
هر کمیته میبایست یک روزنامهی مخصوص برای نشر عقاید حزب میداشت که بهعنوان ابزاری در جهت کمک به جذب نیرو به کار میرفت.
اعضای کمیته مخفی بودند و شیوهی انتخاب آنها هم تابع قوانینی خاص بود.
هر کمیته در امور داخلیاش مختار بود، ولی در مواقع و مسائل مهم، کمیتهها تابع نظر کمیتهی مرکزی حزب بودند.
[ویرایش]
شعبهی تشکیلات زارعین نیز از جملهی سازمانهای حزب بود که وظیفهی آن حفظ حقوق زارعان و نیز کمک به آنها در شرایط سخت بود.
اعضای این سازمان نیز با اکثریت آراء و به مدت یک سال انتخاب میشدند.
[ویرایش]
[ویرایش]
•
هادیان، اکرم، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «حزب اتفاق و ترقی»، ص۳۸.
