|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آشتیانی āštiyānī، حاج میرزا محمدحسن (۱۲۴۸-۱۳۱۹ هـ.ق/ ۱۸۳۲-۱۹۰۱ م) فقیه برجسته شیعه امامی و از شاگردان برجسته شیخ مرتضی انصاری بود. او نخستین کسی بود که اندیشههای نوین شیخ انصاری را در تهران منتشر کرد و به رهبری روحانی در پایتخت دست یافت. ایشان در نهضت مخالفت با امتیاز تنباکو به ویژه پس از صدور فتوای میرزای شیرازی نقش مهمی داشت. در مقابله با دخالت بیگانگان و سلطنت استبدادی ایستادگی کرد. وی در تهران فعالیتهای علمی و سیاسی چشمگیری داشت و از بزرگان روحانیت به شمار میرفت. آثار فقهی و اصولی متعددی از او به جای مانده است. ایشان در تهران درگذشت و در نجف دفن گردید. [ویرایش] ۱ - معرفی حاج میرزا محمد حسن آشتیانیحاج میرزا محمد حسن آشتیانی (۱۲۴۸- ۱۳۱۹ هـ.ق/ ۱۸۳۲-۱۹۰۱ م) از فقهای بزرگ و برجستهی شیعهی امامی بود. وی در آشتیان زاده شد. سهساله بود که پدرش درگذشت. [ویرایش] ۲ - تحصیلات و رشد علمیپس از آموزش خواندن و نوشتن، در ۱۳سالگی به بروجرد رفت و مدت ۴ سال در آنجا به تحصیل ادبیات پرداخت. آنگاه به نجف رفت و نزد عالمان، چندی تلمذ کرد. [۱]
آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه (قرن ۱۴)، ج۱، مشهد، ۱۴۰۴ ق، ص۳۸۹.
[۲]
امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۵، بیروت، ۱۴۰۳ ق، ص۳۷-۳۸.
[۳]
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۵، بیروت، ۱۹۵۷ م، ص۱۸۶.
وی بهزودی چنان در تحصیل پیش رفت که از خاصان درس شیخ مرتضى انصاری (۱۲۱۴-۱۲۸۱ هـ.ق/ ۱۷۹۹-۱۸۶۴ م) به شمار آمد. آشتیانی پس از وفات شیخ، در سال (۱۲۸۲ هـ.ق) به تهران بازگشت. ایشان نخستین فقیهی بود که تحقیقات و اندیشههای تازهی شیخ انصاری را بهویژه در فن اصول، در تهران نشر داد. بههمینسبب طالبان علم از هر گوشه بهسوی او روی آوردند. در تهران مسئولیت رهبری روحانی به دوش وی افتاد و او بر دیگر فقها تفوق یافت. وی را به حُسن تقریر و لطف تعبیر ستودهاند. [ویرایش] ۳ - فعالیتهای سیاسی و اجتماعیدر رجب سال (۱۳۰۷ هـ.ق/ فوریه ۱۸۹۰) که ناصرالدین شاه (سل ۱۲۶۴-۱۳۱۳ هـ.ق/ ۱۸۴۸-۱۸۹۵ م) امتیاز انحصار خریدو ـ فروش توتون و تنباکو را به یک شرکت انگلیسی داد، میرزا محمدحسن همراه علمای معتبر دیگر به مخالفت برخاست. وی با شاه و صدراعظم گفتوگو کرد و زیانهای ناشی از اعطای امتیاز را برشمرد، اما آنان برای شنیدن چنین سخنانی گوش شنوا نداشتند. پس مخالفت ادامه یافت و کار به صدور حکم تحریم استعمال توتون و تنباکو (ربیعالآخر ۱۳۰۹ هـ.ق/ نوامبر ۱۸۹۱) از طرف میرزای شیرازی کشید . آشتیانی حکم میرزا را در میان مردم منتشر ساخت و در تشویق آنان به مخالفت با دخالت کافران در کارهای مسلمانان، تلاش فراوان به کار برد. [۴]
آدمیت، فریدون، شورش بر امتیازنامه رژی، تهران، ۱۳۶۰ ش، ص۷۴-۷۵.
[۵]
تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۸۲ بب.
[۶]
آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه (قرن ۱۴)، ج۱، مشهد، ۱۴۰۴ ق، ص۳۹۰.
[۷]
امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۵، بیروت، ۱۴۰۳ ق، ص۳۱۶.
چون کـار پایداری بـالا گرفت، شـاه نـامهای به آشتیانی نوشت و به خشونت از او خواست که برای لغو حکم تحریم میرزای شیرازی اقدام کند. آشتیانی در پاسخی که برای شاه فرستاد، بهزیرکی به او فهماند که این کار از او ساخته نیست و حکم میرزای شیرازی، تا زمانی که امتیاز بهکلی لغو نشود، به قوت خود باقی خواهد ماند. او همچنین شاه را متوجه کرد که مردم از دخالت بیگانگان در امور کشور منزجر شدهاند. ناصرالدین شاه نخست از درِ ملایمت درآمد، اما کمی بعد به خشونت گرایید و از آشتیانی خواست که میان خروج از تهران و کشیدن علنی قلیان، یکی را برگزیند و او خروج از تهران را برگزید. همهی علمای بزرگ تهران خود را آماده ساختند تا همراه آشتیانی پایتخت را ترک کنند. مردم آگاه شدند و شوریدند و به کاخ سلطنتی حمله بردند که درنتیجه ۳۰ تن از آنان کشته و زخمی شدند، اما توانستند از خروج آشتیانی از شهر جلوگیری کنند. سرانجام ناصرالدین شاه تسلیم شد و امتیاز لغو گردید. [۸]
آدمیت، فریدون، شورش بر امتیازنامه رژی، تهران، ۱۳۶۰ ش، ص۱۰۵ بب.
[۹]
بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، ج۱، تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۳ ش، ص۳۱۶-۳۱۷.
[۱۰]
تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۵۰ بب.
[۱۱]
دانشنامه، ج۱، ص۹۷.
[ویرایش] ۴ - سفرها و ارتباطات علمیآشتیانی در سال (۱۳۱۱ هـ.ق/ ۱۸۹۳ م) به سفر حج رفت. به سامره نیز سفر کرد و میرزای شیرازی و طلاب سامره از او بهگرمی استقبال کردند. [ویرایش] ۵ - وفاتوی در ۲۸ جمادیالاول سال (۱۳۱۹ هـ.ق/ ۵ سپتامبر ۱۹۰۱ م) در تهران وفات یافت. در آرامگاه شیخ جعفر شوشتری در نجف دفن گردید. [ویرایش] ۶ - فرزندانپس از او فرزندش شیخ مرتضی آشتیانی که او نیز فقیهی بزرگوار بود، مرجعیت روحانی یافت. از فرزندان دیگر او میتوان به اینها اشاره نمود: • شیخ مصطفى آشتیانی ملقب به «افتخارالعلماء» (مق ۱۳۲۷ هـ.ق/ ۱۹۰۹ م)؛ • حاج میرزا هاشم آشتیانی (د ۱۳۲۸ هـ.ق/ ۱۹۱۰ م) نماینده دورههای سوم، پنجم، ششم، هفتم و هشتم مجلس شورا را نام برد. [ویرایش] ۷ - تألیفاتتألیفات آشتیانی عبارتاند از: • ۱. بحر الفوائد فی شرح الفرائد، که از بهترین حواشی بر رسائل شیخ انصاری به شمار میرود؛ • ۲. مباحث الالفاظ، از تقریرات شیخ انصاری که نسخهی خطی آن گم شده است؛ • ۳. الخِلل فی الفقه؛ • ۴. القضاء؛ • ۵. الوقف و احیاء الموات و الاجارة؛ • ۶. ازاحة الشکوک عن حکم اللباس المشکوک؛ • ۷. رسالة فی الحرج؛ • ۸. رسالة فی اوانی الذَّهب و الفضّة. [۱۲]
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة (قرن ۱۴)، ج۱، مشهد، ۱۴۰۴ ق، ص۳۹۰.
[۱۳]
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۵، بیروت، ۱۹۵۷ م، ص۱۸۶.
[۱۴]
امین، محسن، اعیان الشیعة، ج۵، بیروت، ۱۴۰۳ ق، ص۳۸.
[۱۵]
دانشنامه، ج۱، ص۹۷-۹۸.
[۱۶]
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، ج۱، تبریز، ۱۳۴۶ ش، ص۴۹.
[ویرایش] ۸ - پانویس
[ویرایش] ۹ - منبع• مولوی، محمدعلی، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آشتیانی، حاج میرزا محمدحسن»، ص۳۶۹. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | علمای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
