|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
تجریش، تکیهها te(a)ky(iy)ehā-ye tajrīš، تکیههای تجریش، ریشه در تاریخ دورهی قاجار دارند و همواره بخشی از هویت فرهنگی این منطقهی شمیرانی بودهاند. این سنت دیرینه، خود را در دو بنای تاریخی نمایان میکند: تکیهی بزرگ و تکیهی کوچک. تکیهی بزرگ، با موقعیتی در میدان تجریش، احتمالاً در زمان فتحعلی شاه قاجار بنا شده است. این تکیه با مرمتهای متعدد، کاربری خود را از فضای صرفاً مذهبی به ترکیبی از بازار و مراسم عزاداری تغییر داده است. معماری آن شامل فضای میانی با غرفهها، تخت مرکزی و سقف شیروانی چوبی است. تکیهی کوچک، در محله پایین تجریش واقع شده و قدمت آن به سال (۱۲۸۳ هـ.ق) باز میگردد. این تکیه نیز علاوه بر کاربری مذهبی، در گذشته به عنوان مکانی برای امور خیریه مورد استفاده قرار میگرفته و امروزه بخشی از آن به تجاری تبدیل شده است. هر دو تکیه با وجود تغییراتی که در طول زمان تجربه کردهاند، همچنان به عنوان نمادهای مذهبی و فرهنگی تجریش شناخته میشوند. در برگزاری مراسم سوگواری ماه محرم، به ویژه نخلگردانی، نقش مهمی دارند. این بناها نه تنها از نظر معماری، بلکه به دلیل حفظ سنتها و آیینهای مذهبی، از اهمیت فرهنگی-اجتماعی بالایی برخوردارند. [ویرایش] ۱ - معرفی تکیههای تجریشتکیههای تجریش دو تکیه که در شمیران واقع است. در گذشته تجریش دارای محلههایی از جمله بالا و پایین و قلعه نو بوده است. محلهی پایین به نواحی شرقی رود جعفرآباد گفته میشد و نواحی غربی رود، محلهی بالا نام داشت. محلههای بالا و پایین هرکدام دارای تکیهای بودند که ازجمله موقوفات امام زاده صالح واقع در ضلع جنوب شرقی میدان تجریش به شمار میآمدند. [ویرایش] ۲ - تکیه بزرگبنای مذهبی قاجاری واقع در شمیران، میدان تجریش، ضلع شمالی آستان امام زاده صالح، راستهی اصلی بازار تجریش قرار دارد. این بنا در تاریخ (۲۵/ ۷/ ۱۳۸۳ هـ.ش) به شمارهی ۲۱۵‘۱۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. [ویرایش] ۳ - تاریخچه و قدمت تکیه بزرگتکیهی محلهی بالا به سبب قرارگیری در مجاورت بقعهی امامزاده صالح و راستهی اصلی بازار تجریش رونق بیشتری داشت و به نامهای تکیهی امامزاده صالح و تکیهی بزرگ نیز خوانده میشد. [۱]
بلاغی، عبدالحجت، ج۲، تاریخ تهران، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۱۴.
[۲]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۵۹.
[۳]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۴.
قدمت تکیهی بزرگ تجریش بنابه گفتههای معمران محل، به دورهی فتحعلی شاه قاجار میرسد. به گزارش برخی منابع، شجاعالسلطنه، پسر ششم فتحعلی شاه، در سالهای نخستین سدهی (۱۳ هـ.ق) حمام، مسجد و حسینیهای در شمال امامزاده صالح وقف آن بقعه کرد. [۴]
حبیبی، حسن، امامزادهها و تربت برخی از پاکان و نیکان، تهران، ۱۳۸۸ ش، ص۲۳۳.
همچنین بر اساس یکی از نخستین مدارک دربارهی اجرای مراسم عزاداری در این تکیه، فردی به نام حاج اسماعیل تجریشی در سال (۱۲۸۴ هـ.ق) هر هفته عواید ۱۲ ساعت آب قنات پشت ده تجریش را به منظور اجرای تعزیهخوانی، به تکیهی بزرگ اختصاص داده بود. [۵]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۵.
امروزه، کتیبهی سردر ورودی شمال غربی تکیه که پس از تجدید آن، در سال (۱۳۸۲ هـ.ش) نصب شده است. تاریخ ساخت تکیه را سال (۱۲۱۸ هـ.ق) یعنی زمان سلطنت فتحعلی شاه معرفی میکند؛ در حالی که پیش از مرمت، کتیبهای که حاوی اطلاعات تاریخی بنا باشد، وجود نداشته است. از طرفی، برخی منابع قدمت تکیه را نیمهی اول سدهی (۱۳ هـ.ق) دانسته و بانیان آن را حاج حیدرعلی و حاج حسینعلی از سرشناسان تجریش معرفی کردهاند. [۶]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۵.
با توجه به اطلاعات به دست آمده، تاریخ دقیق احداث تکیه معلوم نیست. از آنجا که بنا از موقوفات امامزاده صالح است، به نظر میرسد تاریخ ساخت آن با تاریخ گسترش بقعهی امامزاده در دورهی قاجار اختلاف زیادی نداشته باشد. احتمالاً این تکیه در دورهی سلطنت ناصرالدین شاه نیز برپا و فعال بوده است. [ویرایش] ۴ - معماری و ویژگیها تکیه بزرگتکیهی بزرگ در آغاز، با مصالح ابتدایی همچون تیر، تیرچه، خشت گلی، کاهگل و گچ ساخته شده بود. [۷]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۷.
فضای آن فقط مخصوص اجرای مراسم سوگواری ایام محرم و نیز تعزیهخوانی بود و جایگاههایی ویژهی تماشای حاضران داشت. این جایگاهها هرکدام مخصوص یکی از خاندانهای بزرگ و معروف محل بود. مردان در غرفههای همکف و زنان در بالکنهای بالای همان غرفهها مستقر میشدند. امروزه تکیه افزون بر اجرای مراسم ماه محرم، کاربری دیگری نیز یافته و به بازار میوه و ترهبار بدل شده است. غرفههای گرداگرد آن در طبقهی همکف به صورت دکان درآمدهاند. از تخت تکیه در وسط صحن نیز بهعنوان سکویی برای فروش محصولات خوراکی استفاده میشود. فعالیت تجارتی کسبه تا فرارسیدن ماه محرم ادامه دارد. در این ماه، تکیه به حالت سابق و کاربری اصلی خود (برای برپایی مراسم عزاداری) بازگردانده میشود. [ویرایش] ۵ - مدیریت تکیه بزرگتکیهی بزرگ تجریش از ابنیهی وقفی است و از آنجا که در وقفنامهی آن تصریح شده که تکیه باید به صورت تولیتی اداره شود، ادارهی آن همواره زیر نظر متولیِ تعیینشده توسط هیئت امنا قرار داشته است. البته در فاصلهی سالهای (۱۳۸۷- ۱۳۸۹ هـ.ش) ادارهی تکیه به مدیریت وقت امامزاده صالح زیر نظر سازمان اوقاف سپرده شد، اما پس از آن، دوباره به حالت سابق بازگشت. کسبه نیز سالانه مبلغی به ازای ۱۱ ماه فعالیت تجارتی به متولی میپردازند. [۸]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۱۲.
[۹]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[ویرایش] ۶ - بازسازی تکیه بزرگاین بنا تا به حال چندینبار به طور جزئی و در فاصلهی سالهای (۱۳۸۰-۱۳۸۲ هـ.ش) بهطور اساسی مرمت شده است. در این بازسازی، پایهها و ستونهای فرسودهی تکیه به ویژه تالارهای طبقهی فوقانی تقویت و به جای مصالح قدیمی، از آهن، سیمان، آجر و سنگ استفاده شد. ورودیهای چهارگانه نیز تعویض، صحن و سرای تکیه مزین به کتیبهبندی و کاشیکاری شد. همچنین طبق توافق هیئت امنا فضای زیرین تکیه برای احداث سالنهای چندمنظوره به مساحت تقریبی ۰۰۰‘۱ مـ ۲ گسترش یافت. تکیه مجهز به آشپزخانه و انباریهای متعدد شد. [۱۰]
سامعی، محمدعلی، تاریخه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۷-۶.
اگرچه امروزه تکیهی بزرگ تجریش با تغییراتی که در بدنهی ساختمان آن برای ایجاد کاربری جدید صورت گرفته است. تکیه فاقد عناصر معماری و تزیینی تاریخی ــ البته، بهجز خرپای چوبی در قسمت شیروانی ــ است. بهسبب اجرای مراسم مذهبی در آن و نیز حفظ و استمرار کارکرد آیینـی ایـن نـوع از ابنیه، از لحاظ فـرهنگی ـ اجتماعی و اقتصادی ارزشمند به شمار میرود. [ویرایش] ۷ - مشخصات معماری تکیه بزرگموقعیت مکانی تکیهی بزرگ به گونهای است که در شمال و غرب آن میدان تجریش و رودخانهی جعفرآباد، در جنوب آن بنای امامزاده صالح، و در شرق آن بازار تجریش قرار دارد. قرارگیری تکیه در محور اصلی بازار تجریش دسترسی به کوچههای منشعب از بازار و راستههای فرعی آن را آسان میکند. تکیهی بزرگ به شمارهی پلاک ۵۳۳‘۲ با مساحت ۴۰۰ مـ ۲ در دو طبقه ساخته شده است. [۱۱]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، ج۲، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۱۴.
به گفتهی یکی از معمران محل، زمین تکیه نخست متعلق به ۷ باب خانه بود که پس از خریداری، تبدیل به تکیه شد. زمین تکیه به شکل مستطیل است که دو ضلع بلند آن در جبههی شمالی و جنوبی قرار دارد. این مستطیل با پهنشدن گوشهها به طرح هشتضلعی تبدیل شده است. ۷.۱ - ورودیهای تکیه بزرگورودیهای آن در چهار گوشهی شمال غربی، شمال شرقی، جنوب شرقی و جنوب غربی واقع است. درهای ورودی از جنس آهن، و به شکل نردهایاند و بر پیشانی آنها، کتیبههای کاشیکاری نصب شده است. از آنجا که ورودیهای ضلع شمالی در محور بازار تجریش واقع شدهاند، بیشترین رفتوآمد به داخل تکیه از طریق آنها انجام میگیرد. ورودی جنوب شرقی به بازار تجریش و امامزاده؛ ورودی جنوب غربی (پس از عبور از یک بازار ترهبار کوچکتر) به میدان تجریش راه مییابد. همچنین یک ورودی دیگر در ضلع جنوبی واقع شده است که در آهنی دولنگه دارد و مشرف به بقعهی امامزاده صالح است. [۱۲]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۷.۲ - فضای اصلی تکیه بزرگفضای اصلی تکیه فضای میانی است که غرفهها و طاقنماها گرداگرد آن واقع شدهاند. در مرکز فضای میانی، سکویی به ارتفاع تقریبی نیممتر از سطح زمین قرار دارد که «تخت» نامیده میشود. تخت تکیه با طرح هشتضلعی زیر نورگیر سقف قرار دارد و دارای پنجرههایی کوتاه دورتادور تخت است که به آشپزخانهی واقع در زیرزمین تعلق دارد. در گذشته، آشپزخانه به همراه آبدارخانه در قسمت جنوب غربی تکیه واقع شده بود، اما بعدها با افزایش جمعیت، کل فضای زیر تکیه به آشپزخانه بدل شد. اطراف تخت، ۶ ستون باربر فلزی به ارتفاع ۱۲ متر دیده میشود که تا خرپا پیش رفتهاند. این ستونها در وضعیت اولیه از جنس چوب با پایههای سنگی منقوش بودند، اما پس از سیل سال (۱۳۶۶ هـ.ش) آسیب دیدند و در مرمت سال (۱۳۸۰ هـ.ش) به جای آن ستونهای فلزی کار گذاشته شد. امروزه، از ستونها غیر از نقش باربر، بهعنوان پایههایی برای نصب تجهیزات صوتی، تصویری و تهویه در ایام عزاداری نیز استفاده میشود. [۱۳]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۶.
[۱۴]
گنجنامه (فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، ج۳، تهران، ۱۳۷۵ ش، ص۱۸۰.
[۱۵]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[۱۶]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج۵، ص۵۵.
۷.۳ - غرفههای تکیه بزرگتکیه در جبههی شمالی دارای ۵ غرفه و در جبههی جنوبی و شرقی دارای ۴ غرفه است. پیش از این، غرفهها فاصلهای در حدود یک ذرع از زمین داشتند که بعدها به صورت دکان درآمدند. [۱۷]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر،، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
بالای هر غرفه مزین به کتیبههای کاشیکاری است که دارای متنی از ادعیه و اذکار مذهبیاند. همچنین کتیبهای سرتاسری از آیات قرآن کریم با روکش طلا بر پیشانی طاقنماهای طبقهی دوم نقش بسته است. [۱۸]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۶.
۷.۴ - تالار تکیه یزرگدر جبههی غربی، تالار تکیه با مساحت ۳۴ مـ ۲ واقع شده است. [۱۹]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، ج۲، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۱۴.
تالار بهعنوان محلی برای جلوس پیشکسوتان و بزرگان بالاتر از سطح زمین قرار دارد و به این سبب، هنگام اجرای مراسم، دارای اشراف کامل بر تخت تکیه است. تالار در واقع ۴ غرفهی تو درتو با سقف نسبتاً مرتفع است که بر بالای آن، ۴ پنجرهی نیمدایرهی چوبی دیده میشود. دسترسی به تالار تکیه با دو ردیف پلکان شمالی ـ جنوبی که هرکدام در حدود ۶ پله دارد، فراهم شده است. این ضلع از تکیه فاقد طاقنما است. [۲۰]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۷.۵ - طبقه دوم تکیه بزرگدر طبقهی دوم، طاقنماهایی که برای استقرار بانوان ساخته شده است، به صورت ایوانهایی مشرف به صحن قرار دارد. شمار طاقنماهای تکیه بالغ بر ۱۵ است. دسترسی به طاقنماها از پلکانی که در گوشهی جنوب غربی و جنوب شرقی تکیه واقع شده، امکانپذیر است. در حال حاضر (۱۳۹۰ هـ.ش) تمام طاقنماها با پنجرههایی چوبی از فضای نیمهباز به شکل فضای بسته درآمده است. در ضلع شرقی و جنوبی به نمازخانه و دفتر تکیه اختصاص یافتهاند. در ضلع غربی و گوشهی جنوب غربی نیز کتابخانهی تکیه در حال ساخت است. همچنین دسترسی به شیروانی از طریق منفذی که در سقف راهرو طبقهی دوم (گوشهی جنوب غربی) ایجاد شده، امکانپذیر است. [۲۱]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۷.۶ - سقف تکیه یزرگسقف تکیهی تجریش به صورت شیروانی چهارشیب با خرپای چوبی است. به گزارش اهالی محل، تکیه در ابتدا فاقد سقف بوده است و بعدها اهالی خیّر محل برای پوشش آن از چادر و نیز شیروانی استفاده کردند که با تیرهای چوبی به دست آمده از باغهای اطراف ساخته شد. این بخش از بنا، بهعنوان عنصر کاربردی و البته تاریخی و ارزشمند آن به گونهی جالبی استوار شده است. سقف شیروانی تکیه بهطورکلی، شامل دو بخش است: نخست ۴ سطح شیبدار که در پلان مستطیلشکل محوطهی داخلی و غرفهها استوار شده، و دیگری بخش نورگیر که بر فراز سطوح شیبدار ایستاده است. این سطوح تا ارتفاع حدود ۸ متر با شیبی °۴۵ بالا رفته، و سپس به صورت عمودی تا ارتفاع ۲ متر ادامه یافته است. [۲۲]
گزارش ثبتی تکیه تجریش، سازمان میراث فرهنگی استان تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۱۰.
[۲۳]
تحقیقات میدانی مؤلف.
استوار شدن سقف به اینگونه است که ابتدا یک قاب مستطیلشکل به ابعاد حدودی ۵×۷ متر با ۴ تیر چوبی در مرکز سقف (بر فراز تخت تکیه) ساخته شده است. این قاب که بر ۶ ستون باربر اطراف تخت استوار است و وزن آن با ستونها به زمین منتقل میشود، که در واقع، پایهای برای ساخته شدن نورگیر تکیه متشکل از مشبکهای چوبی است که به صورت عمودی بالا رفته است. برای اجرای اسکلت شیروانی (خرپا)، شماری تیر چوبی میان لبهی دیوارهای باربر طبقهی دوم و قسمت نورگیر در فواصل یک متری، به شکل عمودی و به موازات یکدیگر استوار شدهاند. در مرحلهی بعد نیز، یک رشته تیرریزیهای افقی در فواصلی حدود ۲۰ سانتیمتر از پایین به بالا انجام گرفته است. سپس روی تمام تیرها حلبکوب شده، و به این ترتیب، ۴ بام شیبدار به دست آمده است. برای پوشش بخش نورگیر نیز از سیستم شیروانی و خرپای چوبی استفاده شده است. [۲۴]
گزارش ثبتی تکیه تجریش، سازمان میراث فرهنگی استان تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۱۰-۱۱.
[۲۵]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۴.
[ویرایش] ۸ - مراسم و فعالیتها سوگواری در تکیه بزرگهر سال پیش از شروع ماه محرم، هیئت امنا و اهالی محل، تکیهی بزرگ را برای اجرای مراسم سوگواری آذینبندی میکنند. این آماده شدن مراسم به شکل ذیل میباشد: ۸.۱ - آمادهسازی و تزیینات مراسم عزاداریدر این ایام، لوازم مخصوص عزاداری و نمادهایی همچون کتیبه، پرچم، نخل، علامت و جز آنها به کار میرود. برای آمادهسازی صحن و سرای تکیه، چند روز مانده به محرم پارچهها و سیاهیها به دوزندگان داده میشود. این پارچهها بیش از ۳۰۰ متر از دیوارهای تکیه را میپوشاند. افزون بر کتیبههای پارچهای، که روی آنها، اشعاری در رثای شهدای کربلا نوشته شده است، پرچمهایی نیز به رنگ سبز، سیاه و سرخ در تکیه افراشته میشود. یکی از سنتهای جالب قرار دادن عکس پیرغلامانِ درگذشتهی هیئت در جایی مناسب از تکیه است. این تزیینات معمولاً تا ۲۰ محرم باقی میماند، اما پرچمها، تابلوها و اشیاء قدیمی که قدمت برخی از آنها به بیش از ۱۵۰ سال میرسد، زودتر جمعآوری شده و نزد بانیان و اهداکنندگانشان نگهداری میشوند. [۲۶]
رضایی، میترا، «نگین شمیران»، خیمه، ۱۳۹۰ ش، شم ۷۵-۷۶، ص۲۷.
[۲۷]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۱۸.
۸.۲ - نحوه برگزاری مراسمبرگزاری مراسم سوگواری در تکیهی بزرگ به اینگونه است که در ۱۵ روز اول محرم، افزون بر سینهزنی و زنجیرزنی، روضهخوانی، نوحهسرایی، سخنرانیهای مذهبی و اطعام عزاداران در دو نوبت صبح و شب انجام میگیرد. اجرای تعزیه نیز به ۵ روز آخر اختصاص دارد. در گذشته، مراسم سینهزنی ابتدا در ۴ مسجد نزدیک تکیه (استاد عزیز، خان، فاطمیه و همت) آغاز میشد. سپس، سینهزنان هر مسجد به نوبت وارد تکیه میشدند و به رهبری میاندار خود مراسم را ادامه میدادند. همچنین هنگام سینهزنی و نوحهخوانی در ظهر عاشورا، یکی از اهالی تجریش به نام حاج محمد الیاسی که صدایی خوش داشت، پرچم بهدست پیشاپیش دستهی سینهزنی حرکت میکرد و با نوایی محزون چاووشی میخواند. ۸.۳ - برگزاری مراسمروز تاسوعا و عاشورادر روز تاسوعا نیز، این دستههای سینهزن از تجریش راهی شهر ری میشدند و در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) به عزاداری میپرداختند. سپس، عصر همان روز به منطقهی ولنجک میرفتند و ضمن سینهزنی و عزاداری، نخل تکیه ولنجک را به حرکت درمیآوردند و به تجریش باز میگشتند. افزون بر این، در روز تاسوعا و عاشورا، دستههای سینهزن دو تکیهی بزرگ و کوچک تجریش برای ادای احترام به بازدید یکدیگر میرفتند. [۲۸]
رضایی، میترا، «نگین شمیران»، خیمه، ۱۳۹۰ ش، شم ۷۵-۷۶، ص۲۷.
[۲۹]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۱۹-۲۲.
روز عاشورا بهعنوان مهمترین روز مراسم عزاداری، دارای تشریفات و مناسک خاصی است که امروزه برخی از این آداب و رسوم انجام نمیگیرد و یا اجرای آنها مختصرتر شده است. ۸.۴ - نمادهای روز عاشورادر گذشته، در روز عاشورا مشعلی سنگین از جنس چوب یا فلز که با چراغهای زنبوری، فانوس، لاله و گل و گیاه تزیین شده بود، در تکیه گردانده میشد. نماد دیگر، حجلهی حضرت قاسم (ع) بود که ظهر عاشورا جوانان آن را بر سر میگرفتند و تکیه را دور میزدند. این حجله با لامپهای کوچک و بزرگ و لالههای قدیمی تزیین و روشن میشد. شرکت ورزشکاران و پهلوانان منطقهی تجریش نیز در چنین مراسمی جالب توجه بود. علامت از جملهی نمادهایی است که امروزه همچنان در عزاداریها از آن استفاده میشود. بنا به گفتهی معمران محل، علامتگردانی در تکیهی تجریش اهمیت زیادی داشته و دارد. علامتها افزون بر اینکه پیشاپیش دستههای سینهزنی حرکت داده میشوند، در مراسم دید و بازدید هیئتها نیز به کار میروند. در سالهای دور و نزدیک، کسبه و معتمدان تجریش علامتهای بزرگ و باشکوهی به تکیه اهدا کردهاند. در ۵۰ سال گذشته، بزرگترین و سنگینترین علامت به مرحوم حاج علی نوروزی و زیباترین علامت به حاج حسین عامری متعلق بوده است. همچنین به گفتهی یکی از اهالی محل، فردی به نام محمدحسن طیبی (کبابی) نیز علامتی طلاکوب داشته است که بر تارک آن، شمایل تمامطلای حضرت علی (علیهالسلام) نصب شده بود. امروزه، این علامت ارزشمند که قدمت آن به اوایل دههی (۱۳۵۰ هـ.ش) بازمیگردد، در روز عاشورا، به تکیه آورده میشود و بازماندگان مرحوم محمدحسن طیبی از آن نگهداری میکنند. [۳۰]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۱۹-۲۰.
[۳۱]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۸.۵ - مراسم نخلگردانینخل یکی از مهمترین نمادهای مربوط به عزاداریهای ماه محرم است. مراسم نخلگردانی دستکم از دورهی صفوی در ایران رواج داشته، و در دورهی قاجار نیز کاملاً متداول بوده است. [۳۲]
بلوکباشی، علی، نخلگردانی، تهران، ۱۳۸۰ ش، ص۴۱-۴۵و ۵۰و ۵۴.
تا سال (۱۳۴۰ هـ.ش) نخلها از تکیهها خارج و در محلههای دیگر گردانده میشدند، اما از سال (۱۳۴۴ هـ.ش) به بعد این رسم فقط در شب و روز عاشورا و داخل تکیه انجام میگیرد. در تکیهی بزرگ تجریش، نخلگردانی مدتی دچار وقفه شد، اما در سالهای اخیر، دوباره این رسم احیا شده است. [۳۳]
رضایی، میترا، «نگین شمیران»، خیمه، ۱۳۹۰ ش، شم ۷۵-۷۶، ص۲۸.
[۳۴]
سامعی، محمدعلی، تاریخچه تکیه بزرگ تجریش، ضمیمه شم ۱۴۴ مجله مصاحبه، ۱۴۲۸ ق/ ۱۳۸۵ ش، ص۲۰.
نخل تکیهی بزرگ از جملهی نخلهای باشکوه شمیران به شمار میرود و قدمت آن به اوایل دههی (۱۳۵۰ هـ.ش) بازمیگردد. ابعاد این نخل در بلندای پیشانی ۵/ ۲ متر، در انتها یک متر و طول آن نیز ۵/ ۳ متر است. البته ظاهراً این تکیه نخل قدیمیتری نیز داشته که بهدلیل سنگینی آن، نخل جدید جایگزین آن شده است. [ویرایش] ۹ - ظروف و وسایل تکیهباید یادآور شد که تکیهی بزرگ دارای ظروفی قدیمی است که قدمت آنها به بیش از ۸۰ سال پیش، به دورهی پهلوی اول میرسد. از این میان میتوان به یک سماور زغالی با دو شیر بزرگ از جنس برنج، و دو دوزکومی از جنس مس اشاره کرد. دوزکومی ظرف پایهدار بزرگی برای نگهداری مایعات است که با ملاقه از داخل آن آب یا شربت برمیدارند. این ظروف هماکنون داخل ویترینهای شیشهای نگهداری میشوند و در روزهایی که مراسم برپا ست، بهعنوان ظروف قدیمی که در گذشته استفاده میشدهاند، به نمایش درمیآیند. [۳۵]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[ویرایش] ۱۰ - تکیه کوچکیا تکیهی پایین تجریش که کمی پایینتر از انتهای بازار تجریش، در نزدیکی میدان قدس فعلی و در محلهی پایین تجریش قرار دارد. در منابع، از این تکیه به همراه تکیهی بزرگ بهعنوان موقوفات بقعهی امامزاده صالح نام برده شده است. [۳۶]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، ج۲، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۱۴.
[۳۷]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، ۱، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۲۳۲.
نام بانی و سازندگان این تکیه همانند تکیهی بالا به درستی مشخص نیست. تنها اشارهی مستقیم در کتیبههای سرْدرِ ورودی تکیه دیده میشود که نام واقف را کربلایی محمدشفیع تجریشی، و تاریخ بازسازی بنا را (۱۳۷۹ هـ.ش) نشان میدهد. همچنین، در جایی دیگر گزارش شده که در ذیحجهی سال (۱۲۸۳هـ.ق) ملاحیدر بن ملارجبعلی تجریشی ۶ دانگ از یک زمین و نیمچاشت حقابه از رودخانهی دربند در مزرعهی لبار را برای اطعام و روضهخوانی در تکیهی محلهی پایین تجریش وقف کرده است. [۳۸]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
[ویرایش] ۱۱ - قدمت تکیه کوچکدربارهی قدمت تکیه نیز نمیتوان تاریخ دقیقی به دست داد. با استناد به وقف ملارجبعلی تجریشی در سال (۱۲۸۳ هـ.ق) باید گفت احتمالاً تکیه در آن تاریخ برپا بوده است. همچنین در یکی از منابع عنوان شده است که شیوهی بنای سقف تکیهی کوچک نشان از قدمت آن نسبت به تکیهی بزرگ دارد. [۳۹]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۶.
درحالیکه بنا به گفتهی یکی از معمران محل، بهسبب وجود بقعهی امامزاده صالح در محلهی بالا، تراکم و تمرکز جمعیت و رونق محلهی بالا نسبت به محلهی پایین، محتمل است که تکیهی بزرگ زودتر از تکیهی کوچک ساخته شده باشد. با این اوصاف، دربارهی تاریخ ساخت تکیه نمیتوان اطلاع قطعی به دست داد، بلکه تنها میتوان تاریخ برپایی تکیهی کوچک را همانند تکیهی بزرگ دورهی فتحعلی شاه قاجار دانست. [ویرایش] ۱۲ - کاربردهای تکیه کوچکتکیهی کوچک در ابتدا فقط محلی برای برپایی عزاداریهای دههی محرم بوده، و کاربری فرهنگی ـ مذهبی داشته است. افزون بر این، در گذشته از این تکیه برای امور خیریه نیز استفاده میشده است. به طور مثال، طاقنماها بهعنوان محلی برای اسکان افراد بیبضاعت در ازای شبی ۵ ریال در اختیار کارگران بیسرپناه قرار میگرفته است. [۴۰]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
اما امروزه با تبدیل شدن غرفههای تکیه به حجرههای فرشفروشی، کاربری تجارتی نیز به کاربری سابق آن افزوده شده است. البته باید یادآور شد که تکیهی کوچک از لحاظ اقتصادی، نسبت به تکیهی بزرگ رونق و آمدوشد کمتری دارد، اما بهسبب قرارگیری مسجد قدیمی اعظم تجریش در ضلع جنوبی آن، کارکرد مذهبی این تکیه بیشتر است. [ویرایش] ۱۳ - مدیریت تکیه کوچکاین بنا همچون دیگر ابنیهی مذهبی مالکیت وقفی دارد و هماکنون (۱۳۹۰ هـ.ش) با تولیت آقای مؤمنی اداره میشود. همچنین، تکیهی کوچک دارای حمامی است که بهار خانم ایرانالدوله و مهرافروز خانم شمسالدوله، از شاهزادگان قاجار، در شوال (۱۳۴۵هـ.ق) برای برقراری روضهخوانی در تکیه وقف کردهاند. [۴۱]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
[۴۲]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[ویرایش] ۱۴ - مشخصات معماری تکیه کوچکتکیهی کوچک تجریش با مساحتی بیش از ۵۰۰ مـ ۲ در دو طبقه بنا شده است. زمین تکیه به شکل مستطیل، و دو ضلع بلند آن در جبهههای شرقی و غربی است. این مستطیل با کمی پخی در گوشهها به طرح هشتضلعی تبدیل شده است. [۴۳]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
[۴۴]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۶.
بنا در داخل و خارج دارای تزیینات کتیبهنویسی و کاشیکاری است. ۱۴.۱ - نمای داخلی و خارجی تکیهبا اینکه نمای خارجی تکیهی کوچک بهویژه در قسمت ورودیها، خوشساختتر از تکیهی بزرگ است، در نمای داخلی، ناهمگون مینماید. نمای داخلی تکیه با آجر و در بعضی جاها با سیمان پوشیده شده است. استفاده از آجر سهسانتی در نمای جنوبی (برخلاف دیگر نماها) و نیز نصب پنجرههای فلزی تیزهدار در طبقهی دوم، از زیبایی این نما و هماهنگی آن با دیگر بخشها کاسته است. همچنین تمامی در و پنجرههای طبقهی همکف نیز فلزی و در تعارض با فضای تکیه بهعنوان مکانی قدیمی است. ۱۴.۲ - ورودیهای تکیهورودیهای تکیه با پوشش طاقیشکل در جبههی شرقی و غربی قرار گرفتهاند. ورودی شرقی در کوچهی زغالیها (بهمن محمودی کنونی) و ورودی غربی در کوچهی امامزاده (خواجهنوری کنونی) واقع شده است. درهای ورودی آهنی دولنگه است که قسمت بالای در پس از ارتفاع در حدود یک متر از زمین، به شکل مشبکهای فلزی است. دو طرف هریک از این ورودیها، ۴ تابلوی کاشیکاری مربوط به تصاویر اماکن متبرکه و تمثال ائمه (علیهالسلام) دیده میشود. همچنین بر دیوارهای جانبی طاق ورودیها خطوط کوفی تزیینی با آجر لعابدار نقش بسته است. [۴۵]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۱۴.۳ - فضای داخلی تکیهدورتادور تکیه در طبقهی همکف ۱۱ غرفه، و در طبقهی دوم حدود ۱۲ طاقنما قرار دارد. تالار تکیه با سقفی مرتفع در ضلع شمالی، و پلکان منتهی به زیرزمین (وضوخانه) و درِ نمازخانهی مسجد اعظم در ضلع جنوبی واقع شده است. گفته میشود در گذشته، در ضلع جنوبی سقاخانهای وجود داشته است که امروزه به شکل فضایی خالی کنار در مسجد قرار دارد. تالار تکیه حدود ۵/ ۱ متر بالاتر از سطح زمین است. در حال حاضر (۱۳۹۰ هـ.ش) با پلکان فلزی الحاقی که جلو در ورودی تالار قرار دادهاند، قابل دسترسی است. بالای تالار طاقنمایی وجود ندارد و بر پیشانی آن، کتیبهای در دو ردیف به خط نستعلیق نقش بسته است. [۴۶]
سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچههای پیرامونی آن در دویست سال اخیر، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۲۶۶.
[۴۷]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۵۶.
[۴۸]
تحقیقات میدانی مؤلف.
همچنین در منتهیالیه شمالی ضلع غربی دری چوبی دیده میشود که به کوچهای باریک و کوتاه بازمیشود. ۱۴.۴ - ویژگی طاقنماهادسترسی به طاقنماهای طبقهی دوم از پلکان گوشهی شمال شرقی و ضلع جنوبی میسر است. تمامی غرفهها و طاقنماهای اضلاع شرقی و جنوبی با نصب در و پنجرههای آهنی پوشانیده شدهاند که بهعنوان دفتر و انباری از آنها استفاده میشود، اما در ضلع غربی، طاقنماها باز و بدون پنجرهاند. ظاهراً طاقنماهای بخش غربی دستنخوردهتر از سایر بخشها است. [۴۹]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۱۴.۵ - ویژگی سقفسقف تکیه به صورت شیروانی چهارشیب با خرپای چوبی است و ارتفاع آن حدود ۷ متر است. این تکیه نیز در ابتدا سقف نداشت و برای پوشش آن از چادر استفاده میشد. به گفتهی یکی از معمران محل، سقف تکیه در شکل فعلی بیش از حدود ۲۰۰ سال قدمت ندارد. نحوهی برپایی خرپا به اینگونه است که ۶ مثلث چوبی در جهت شرقی ـ غربی روی سقف این اضلاع نهاده شده است. از لبهی سقف طبقهی دوم در جبههی جنوبی و شمالی، شماری تیر چوبی به دو مثلث واقعشده در منتهیالیه شمالی و جنوبی تکیه داده شده و به صورت مورب کشیده شده است. سپس روی دو ضلع شیبدار مثلثها از پایین به بالا تیرریزی و روی تمام تیرها حلبکوب شده است. بخش نورگیر روی بام چهار شیب تکیه واقع شده و دارای خرپا و شیروانی است. [ویرایش] ۱۵ - برگزاری مراسم در تکیه کوچکدر تکیهی کوچک نیز مراسم نخلگردانی انجام میگیرد. تکیه دارای دو نخل کوچک است که هنگام مراسم با تمثال ائمه و گل و گیاه مزین میشوند. یکی از این نخلها در حدود ۴۵ سال پیش ساخته شده و دیگری قدیمیتر است. در روز عاشورا، سادات و جوانان محل نخل را به صحن تکیه میآورند و دور صحن میگردانند. همچنین به گزارش اهالی محل، درگذشته، تکیه دارای تختی بوده که در وسط آن، حوضی با تلمبهی آب قرار داشته و هنگام اجرای مراسم روی حوض با تختهچوبی پوشانده میشده است. از حدود ۱۵ سال پیش، تخت تکیه برداشته شده و امروزه صحن تکیه فاقد تخت است. [۵۰]
ورجاوند، پرویز، «تکیه امامزاده صالح»، «تکیه پایین تجریش»، دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد حاج سیدجوادی، ج۵، تهران، ۱۳۷۵ ش، ج ۵، ص۷۵.
[۵۱]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[ویرایش] ۱۶ - پانویس
[ویرایش] ۱۷ - منبع• طایفه، سیما، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «تکیههای تجریش»، ص۶۲۲. ردههای این صفحه : تکیه های تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
