|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آمریکایی، بیمارستان پرسبیتری bīmārestān-e peresbīterī-ye āmrīkāyī، از مراکز درمانی و آموزشی وابسته به میسیون مذهبی آمریکایی در تهران بود. این بیمازستان که بین سالهای (۱۳۱۱ هـ.ق/ ۱۸۹۳م تا حدود ۱۳۲۰ هـ.ش/ ۱۹۴۱م) فعالیت داشت. در منابع دوره قاجار با نام «مریضخانهی ینگهدنیایی» نیز شناخته میشود. محل آن در خیابان ژاله (مجاهدین اسلام کنونی)، نزدیکی پارک امینالدوله بود. نخستین خدمات درمانی این میسیون از دههی (۱۳۰۰ هـ.ق) با راهاندازی دواخانه و اعزام پزشکانی چون دکتر تورنس و ماری اسمیث آغاز شد. بنای بیمارستان با حمایت مالی نیکوکاران آمریکایی و با معماری ارنست ترنر ساخته شد و با مدیریت دکتر ویشارد آغاز به کار کرد. در سالهای بعد بخش زنان، جراحی، چشمپزشکی و رادیولوژی به آن افزوده شد. این بیمارستان در مقابله با همهگیری وبا، با دایر کردن شعبههایی در نقاط مختلف تهران، نقش مهمی ایفا کرد. همچنین مرکزی برای آموزش پزشکی و پرستاری بود و تا پیش از تأسیس دانشکدهی پزشکی، مدارک آن از سوی دولت رسمیت داشت. فعالیت بیمارستان پس از جنگ جهانی دوم متوقف شد. [ویرایش] ۱ - معرفی و موقعیت بیمارستان پرسبیتری آمریکاییبیمارستان پرسبیتری آمریکایی بیمارستان و مرکز آموزشی ـ درمـانی میسیون مذهبی آمریکـایی در تهران بود. در منابع دورهی قاجار از آن با نام «مریضخانهی ینگه دنیایی» نیز یاد شده است. فعالین بیمارستان بین سالهای (۱۲۷۲-۱۳۲۰ هـ.ش/ ۱۳۱۱-۱۳۶۰ هـ.ق/ ۱۸۹۳-۱۹۴۱ م) بوده است. مکان بیمارستان نزدیک پارک امینالدوله [۱]
سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهی خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۱، ص۸۶۵.
حوالی آبسردار، اول خیابان ژاله (مجاهدین اسلام کنونی)، پشت مجلس شورای ملی، مقابل دیوار چاپخانه مجلس بود. [۲]
شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج۱، ص۲۹۴.
از همین مکان با نشانی خیابان دوشانتپه نیز یاد شده است. [۳]
کریمی، علیرضا و علی کریمی، «لهستانیهای مهاجر در ایران (۱۳۲۰-۱۳۲۳ ش)»، تاریخ معاصر ایران، تهران، ۱۳۷۸ ش، شم ۹، ص۳۵.
[ویرایش] ۲ - آغاز خدمات پزشکی آمریکاییاننخستین خدمات پزشکی آمریکاییان در تهران پس از استقرار میسیون آمریکایی در تهران و تأسیس مدرسه آمریکایی در این شهر آغاز شد. در (۱۲۹۸ هـ.ق/ ۱۸۸۱ م) و در دورهی سلطنت ناصرالدین شاه، میسیونرهای آمریکایی دواخانهای در تهران افتتاح کردند. [۴]
Richter, J., A History of Protestant Missions in the Near East, Edinburgh/ ،page ۳۲۱،London, ۱۹۱۰.
[۵]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۲۹.
در سال (۱۳۰۵ هـ.ق/ ۱۸۸۸ م)، پزشکی آمریکایی به نام تورنس از سوی میسیون آمریکایی مأمور انجام خدمات پزشکی در تهران شد. پس از چندی در سال (۱۳۰۷ هـ.ق/ ۱۸۹۰ م) یک پزشک زن به نام ماری اسمیث نیز به تهران آمد. اسمیث به مدت ۳۴ سال در تهران اقامت داشت و به معالجهی بیماران میپرداخت. [۶]
Richter, J., A History of Protestant Missions in the Near East, Edinburgh/ ،page ۳۲۱،London, ۱۹۱۰.
[۷]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۴۲.
[۸]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۲۹.
[ویرایش] ۳ - تاسیس بیمارستان مواجهه با چالشهادر سال (۱۳۰۹ هـ.ق/ ۱۸۹۲ م)، و پیش از افتتاح بیمارستان آمریکایی، بیماری وبا در شهر تهران همهگیر شد و مردم برای نجات از بیماری، ناگزیر به حومهی شهر پناه بردند. میسیون آمریکایی بیمارستانی موقت در مسیر تهران به شمیران برپا کرد که در آن چند پرستار به همراه ۶ تن از دانشآموزان پسرِ مدرسهی آمریکایی تهران به مراقبت از بیماران میپرداختند. [۹]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۴۳.
میسیون آمریکایی در (۱۳۰۴ هـ.ق/ ۱۸۸۷ م)، توانست زمینی برای برپایی بیمارستانی دائمی در تهران خریداری کند. هزینهی ساخت بنا از سوی یک زن نیکوکار آمریکایی اهل ایلینوی به نام مادام فری تأمین شد و ساختمان بیمارستان را معماری انگلیسی به نام ارنست ترنر ساخت. این بیمارستان در میان آمریکاییان مقیم تهران به مناسبت نام مؤسس آن به بیمارستان فری نیز شهرت داشت. [۱۰]
Heravi, M. and K. K. Key, Iranian-American Diplomacy, USA, ،page ۱۰، ۱۹۹۹
[۱۱]
Foreign Relations of the United States, for the Year ۱۸۸۷, Government Printing Office, Washington D. C., ،page ۹۱۴-۹۱۵، ۱۸۸۸
[۱۲]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۲۹.
۳.۱ - فرمان ناصرالدینشاه برای بیمارستانناصرالدین شاه در فرمانی، از تأسیس بیمارستان حمایت کرد، گرچه همین فرمان عملاً تأسیس بیمارستان را به تعویق انداخت. در فرمان شاه تصریح شده بود که بیمارستان آمریکایی باید یک نفر مؤذن داشته باشد تا در اوقات شرعی مردم را به نماز دعوت کند. همچنین ناصرالدین شاه تأکید داشت که زنان بیمار حق ورود به بیمارستان آمریکایی را ندارند. رعایت این شرایط برای میسیون آمریکایی ناممکن مینمود و به همین سبب، راهاندازی بیمارستان متوقف شد. دکتر تورنس از سِمت خود در ایران استعفا داد و به آمریکا بازگشت. ۳.۲ - راهاندازی رسمی بیمارستانمدتی بعد، امینالدوله به میسیون آمریکایی اجازه داد که بدون درنظرگرفتن شرایط مورد نظر شاه، بیمارستان را راهاندازی کنند. میسیون آمریکایی برای ادارهی بیمارستان از دکتر ویشارد که سابقهی طبابت در ایران را داشت، درخواست کرد تا به تهران آمده و مسئولیت بیمارستان را بر عهده گیرد. افتتاح بیمارستان آمریکایی در پاییز (۱۳۱۱ هـ.ق/ ۱۸۹۳ م) رسماً با مدیریت دکتر ویشارد آغاز شد. دکتر ویشارد تا (۱۳۲۸ هـ.ق/ ۱۹۱۰ م) در تهران اقامت داشت. [۱۳]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۵.
[۱۴]
Richter, J., A History of Protestant Missions in the Near East, Edinburgh/ ،page ۳۲۱،London, ۱۹۱۰
[۱۵]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۴۲-۴۴.
۳.۳ - ایجاد بخش زناندر سال (۱۳۱۵ هـ.ق/ ۱۸۹۷ م)، بیمارستان آمریکایی این امکان را یافت که بخشی مستقل ویژهی زنان دایر سازد. [۱۶]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۲۹.
[۱۷]
سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهی خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۱، ص۸۶۵.
ریشتر مورخ میسیون پروتستان، دربارهی چگونگی راهاندازی بخش زنان بیمارستان آمریکایی گزارش داده است که همسر یکی از رجال ایرانی دچار بیماری گشته و نیازمند عمل جراحی بود. ناصرالدین شاه موافقت کرد که بیمار در بیمارستان آمریکایی تحت عمل جراحی قرار گیرد. نتیجهی عمل موفقیتآمیز بود و بیمار بهبود یافت. انتشار خبر موفقیت این عمل جراحی و نیز اجازهی ناصرالدین شاه برای ورود زنان به بیمارستان آمریکایی باعث شد که شمار قابل ملاحظهای از بیماران زن اهل تهران برای بهرهمندی از خدمات درمانی به بیمارستان آمریکایی مراجعه کنند. پزشک زنِ بیمارستان آنها را معاینه کند، از فردای روز انتشار خبر، بیمارستان انباشته از زنان بیمار بود. [۱۸]
Richter, J., A History of Protestant Missions in the Near East, Edinburgh/،page ۳۲۲، London, ۱۹۱۰.
در همان سال یک بانوی ثروتمند تهرانی که نامی از او برده نشده است، هزینهی ساخت بخش زنان بیمارستان آمریکایی را بر عهده گرفت و حتى هزینهی لوازم و تجهیزات بخش زنان را نیز پرداخت کرد. بخش زنان بیمارستان آمریکایی دارای اتاق عمل نیز بود. [۱۹]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۵.
[۲۰]
Richter, J., A History of Protestant Missions in the Near East, Edinburgh/ ،page ۳۲۲،London, ۱۹۱۰.
ویشارد ضمن اشاره به حمایت امینالدوله از مریضخانهی آمریکایی، یادآور شده است که خانوادهی امینالدوله سرمایهی مورد نیاز بیمارستان زنان یا بخشی از این سرمایه را در اختیار میسیون آمریکایی قرار دادند. از آنجا که او این کمک را مربوط به زمانی میداند که امینالدوله (د ۱۳۲۲ هـ.ق/ ۱۹۰۴ م) درگذشته بود. [۲۱]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۴۱.
نمیتوان تأسیس بخش زنان بیمارستان آمریکایی را در سال (۱۳۱۵ هـ.ق/ ۱۸۹۷ م) به این کمک مربوط دانست. [ویرایش] ۴ - امکانات و خدمات بیمارستانبه گفتهی دکتر ویشارد، بیمارستان آمریکایی ۴۰ تخت برای بستری بیماران داشت و دارای امکانات مناسب برای جراحی بود. در کنار آن یک پزشکخانه (مطب پزشک) نیز دایر بود که سالانه حدود ۲۰ هزار بیمار به آن مراجعه میکردند. عمدهترین جراحیها در بیمارستان به جراحی چشم اختصاص داشت. حدود دو هزار بیمار در بیمارستان آمریکایی جراحی چشم شده بودند. [۲۲]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۳۴-۲۳۵.
قهرمان میرزا سالور در خاطرات خود نوشته است: در بیمارستان آمریکایی بیش از ۳۰ بیمار بستری هستند. مریضخانه دارای عمارت و باغ مفصلی است. از کسانی که توانایی پرداخت هزینههای درمانی را دارند، فقط هزینهی تهیهی دارو را دریافت میکنند. از افراد بیبضاعت همان را هم نمیستانند و رایگان دارو میدهند. بیماران بیشتر در روزهای جمعه و دوشنبه به بیمارستان مراجعه میکنند. [۲۳]
سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهی خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۱، ص۸۶۵.
[ویرایش] ۵ - نقش آموزشی و پژوهشیبیمارستان آمریکایی افزونبر ارائهی خدمات درمانی، یک موسسه آموزش پزشکی نیز به شمار میرفت. بخش مردان بیمارستان آمریکایی در سال (۱۳۳۰ هـ.ق/ ۱۹۱۲ م) و نیز سالهای (۱۳۳۴-۱۳۳۵ هـ.ق/ ۱۹۱۶-۱۹۱۷ م) بهسبب نداشتن پزشک مرد، چندی تعطیل بود. مدتی بعد در سال (۱۳۳۷ هـ.ق/ ۱۹۱۹ م) با آمدن دکتر پُست به تهران دوباره بازگشایی شد. [۲۴]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۲۹-۳۰.
[ویرایش] ۶ - فعالیتهای بیمارستان در دوران بحرانبیمارستان در دوران بحران و جنگ کمک زیادی به مردم داشت که از آن جمله: ۶.۱ - مواجهه با بحران وبابا شیوع بیماری وبا در تهران به سال (۱۳۲۲ هـ.ق) که بیش از یک ماه به درازا کشید، در تهران ۸ هزار تن و در روستاهای نزدیک آن ۵ هزار تن دراثر ابتلا به این بیماری درگذشتند. بیمارستان آمریکایی برای خدماترسانی و درمان بیماران، افزونبر ساختمان اصلی آن که در شرق تهران قرار داشت، بیمارستانی در غرب شهر و نیز درمانگاهی در تجریش دایر کرد. همچنین در محله یهودیان تهران بیمارستانی برپا شد. [۲۵]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص ۲۲۹.
[۲۶]
تربیت، تهران، ۱۳۲۲ ق، س ۷، شم ۳۵۳، ص۱۷۳۵-۱۷۳۶.
در این مراکز درمانی ۸۰ تن پزشک، داروساز، پرستار و نیروهای کمکی فعالیت داشتند. دانشآموزان مدرسهی آمریکایی، کارکنان بانک شاهنشاهی و بسیاری از مسلمانان، مسیحیان، زردشتیان و یهودیان که توانایی کمک به بیماران را داشتند، در این مراکز به کار مشغول بودند. ۶.۲ - تلاشها در دوران وباچند درشکه نیز بهصورت مستمر در شهر به گردش میپرداخت و بیمارانی را که در کوچه و گذرها ناتوان افتاده بودند، به مراکز بیمارستانی منتقل میکرد. در مدت ۲۰ روز، ۴ هزار بیمار به این مراکز انتقال داده شدند و همگی بهصورت رایگان و بدون پرداخت هزینهای، از خدمات درمانی برخوردار گشتند. با اینحال از هر ۱۰۰ بیماری که به بیمارستان منتقل شدند، تنها ۴۰ تن زنده ماندند؛ درصورتیکه بیماران در ابتدای مراحل ابتلا به بیمارستان مراجعه میکردند، آمار بهبود آنها به ۵۰٪ افزایش مییافت. بیمارستان آمریکایی برای درمان بیماران مبتلا به وبا در مجموع ۵۴۹‘۵ تومان هزینه کرد. [۲۷]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۳۳.
[۲۸]
تربیت، تهران، ۱۳۲۲ ق، س ۷، شم ۳۵۳، ص۱۷۳۵-۱۷۳۶.
۶.۳ - تامین مالی و پیشگیری از وبابخشی از هزینههای درمانی بیمارستان از سوی دولت و بخشی دیگر از طریق اعانههای نیکوکاران تأمین میشد بیمارستان برای پیشگیری از گسترش بیماری وبا، دستورالعملی را بهصورت جزوه به زبانهای فارسی و انگلیسی منتشر کرده بود. کارکنان بیمارستان افزونبر فعالیتهای درمانی، به جمعآوری اجساد مردگانی نیز میپرداختند که براثر بیماری جان خود را از دست داده و در شهر رها شده بودند. [۲۹]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۲۹-۲۳۰.
گفتنی است امینالسلطان در دوران صدارت خود با حضور وزیرمختار آمریکا از مریضخانهی آمریکایی بازدید کرد. [۳۰]
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمهی علی پیرنیا، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۲۴۰.
۶.۴ - تداوم فعالیت در دوران جدیددر زمان شیوع دیگربارهی بیماری وبا در تهران به سال (۱۳۳۴ هـ.ق/ ۱۹۱۶ م)، مریضخانهی آمریکایی را پزشکی به نام دکتر کوک اداره میکرد. در آن هنگام کشیشی آمریکایی به نام مستر داگلس در مریضخانه ینگهدنیایی اقامت داشته است. بیمارستان آمریکایی در این ایام شعبهای در «پـای ماشین» (ایستگاه راهآهن تهران ـ ری) داشت و در آنجا به نیازمندان و گرسنگان کمکهای مالی و غذایی ارائه میکرد. [۳۱]
حکمت، علیاصغر، رهآمـوز حکمـت، به کوشش محمد دبیرسیاقی، قزوین، ۱۳۸۳ ش، ج۲، ص۴۴-۷۲-۵۰۸.
۶.۵ - فعالیتها پس از جنگ جهانی اولپس از جنگ جهانی اول نیز بیمارستان آمریکایی در تهران ادامهی فعالیت داد. دکتر بلیر که همزمان با فعالیت در بیمارستان آمریکایی، در دانشکده پزشکی تهران نیز به تدریس بیماریهای چشم، حلق و بینی و تشریح میپرداخت، بهعنوان پزشک بیمارستان آمریکایی فعالیت داشت. [۳۲]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۸۴.
[ویرایش] ۷ - آموزش پزشکی و پرستاریبیمارستان آمریکایی همزمان با ارائهی خدمات درمانی، دورههای آموزش پزشکی و پرستاری هم برگزار میکرد. [۳۳]
فلور، ویلم، بیمارستانهای ایران در زمان صفویه و قاجار، ترجمهی ایرج نبیپور، بوشهر، ۱۳۹۳ ش، ص۳۱.
در دوره مشروطه، گواهینامهی آموزش پزشکی که از سوی پزشکان بیمارستان آمریکایی صادر میگشت، از سوی نهادهای حکومتی و مجلس شورای ملی به رسمیت شناخته میشد. [۳۴]
روستایی، محسن، تاریخ طب و طبابت در ایران، تهران، ۱۳۸۲ ش، ج۱، ص۴-۱۸.
از جمله ۳ تن از فارغالتحصیلان پزشکی بیمارستان آمریکایی در سال (۱۳۲۸ هـ.ق) پس از گذراندن ۶ سال دورهی آموزشی، از سوی وزارت معارف اجازهی طبابت و جراحی دریافت کردند. [۳۵]
روستایی، محسن، تاریخ طب و طبابت در ایران، تهران، ۱۳۸۲ ش، ج۱، ص۸۶-۸۷.
برنامههای آموزشی بیمارستان آمریکایی با آغاز جنگ جهانی اول (۱۳۳۲ هـ.ق/ ۱۹۱۴ م) متوقف شد و پس از جنگ (۱۳۳۶ هـ.ق/ ۱۹۱۸ م) نیز با تأسیس دانشکدهی پزشکی نیاز به آموزش در بیمارستان آمریکایی نبود. [۳۶]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۸۳-۸۴.
۷.۱ - حضور پزشکان ایرانیگویا در بیمارستان آمریکایی، پزشکان ایرانی نیز فعالیت داشتند. در یک آگهی در روزنامه رعد، به تاریخ ۲۵ سنبلهی (شهریور) (۱۲۹۵ هـ.ش)، چنین نوشته شده است: «دکتر صفرعلی خان طبیب سابق مریضخانهی ینگیدنیایی در آخر خط واگون دروازه قزوین محکمه (مطب) دارند» [۳۷]
رعد، تهران، ۱۳۳۴ ق، س ۷، شم ۲۴۳، ص۴.
[ویرایش] ۸ - توسعه و تجهیزاتدر سال (۱۳۳۷ هـ.ق/ ۱۹۱۹ م)، دکتر مکداول ادارهی بیمارستان آمریکایی تهران را بر عهده داشت. بنای بیمارستان در (۱۳۰۹ هـ.ش/ ۱۹۳۰ م) گسترش یافت و ۶۰ تختخوابی شد. بخشهای تخصصی گوش، چشم و بینی، زایمان و عکسبرداری با اشعهی ایکس نیز به آن افزوده گشت. [۳۸]
الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمهی سهیل آذری، تهران، ۱۳۳۳ ش، ص۸۴-۸۵.
[۳۹]
روستایی، محسن، تاریخ طب و طبابت در ایران، تهران، ۱۳۸۲ ش، ج۱، ص۴۸۳.
[ویرایش] ۹ - پایان فعالیت و جانشینیگویا فعالیت بیمارستان میسیون آمریکایی در تهران پس از جنگ جهانی دوم پایان یافت. بعدها در سرآب کرج (بلوار کشاورز کنونی) بیمارستان دیگری با عنوان آمریکایی برپا شد که بهظاهر از سوی میسیون مذهبی حمایت نمیشد. این بیمارستان که بیشتر پزشکان آن ایرانی بودند، تا سالهای میانی دههی (۱۳۵۰ هـ.ش) فعالیت داشت و پس از آن بیمارستـان ساسـان (ه م) جـای آنرا گرفت. [۴۰]
تاجبخش، حسن، تاریخ بیمارستانهای ایران، تهران، ۱۳۷۹ ش، ص۲۱۱.
[ویرایش] ۱۰ - پانویس
[ویرایش] ۱۱ - منبع•مسعود، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ،برگرفته از مقاله «آمریکایی، بیمارستان پرسبیتری» ص۴۵۵. ردههای این صفحه : بیمارستان های تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
