|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
بومهن būmehen، روستایی تاریخی در شمال شرقی شهر کنونی بومهن قرار دارد. این روستا در ارتفاع ۱۷۷۶ متر از سطح دریا و در حاشیهی رودخانهی سیاهرود و دامنههای کوه شخا و سفیدکوه] واقع است. بومهن منشأ شکلگیری شهر فعلی بومهن بوده و امروزه با وجود استغراق در ساختار شهری، همچنان بهعنوان واحدی مستقل با حدود ۳۰۰ خانوار شناخته میشود. روستای بومهن در گذشته با اقتصاد کشاورزی، دامداری و تجارت فعال بود و اهالی آن تا اواسط دورهی پهلوی هزاران رأس دام داشتند. اما بهمرور، با مهاجرت، گسترش شهر، فروش زمینها و ساختوساز گسترده، مشاغل سنتی روستا از میان رفتند. امروزه بیشتر ساکنان، یا به مشاغل شهری در تهران اشتغال دارند یا در بومهن مغازهدار و خدماتیاند. از بناهای مهم و تاریخی این روستا میتوان به موارد زیر اشاره کرد: • امامزاده شاهزاده سلطان مطهر (از سدهی ۹هـ.ق)؛ • اصلانتپه (با آثار ساسانی تا اسلامی)؛ • مسجد تاریخی حضرت موسی بن جعفر (علیهالسلام)؛ • برخی خانههای دورهی پهلوی اشاره کرد. اصلانتپه و امامزاده مطهر در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند. مسجد روستا نیز طی بازسازیها گسترش یافته و با کاشیکاریهای قرآنی و اسلیمی تزیین شده است. بومهن در گذشته دارای دو محلهی اصلی به نام پایینقلعه و بالاقلعه بوده و آب مصرفیاش از چشمهها و بعدها از سد لتیان تأمین میشده است. این روستا اکنون فاقد بیمارستان است و تنها یک واحد خانه بهداشت دارد. واژهی «بومهن» در فارسی به معنای «زلزله» است، شاید اشارهای به ویژگیهای زمینشناختی منطقه داشته باشد. شواهد باستانشناسی، سکونت انسان در این ناحیه را دستکم از عصر آهن نشان میدهد. روستای بومهن در جنگ ایران و عراق نیز ۱۴ شهید تقدیم کرده است. [ویرایش] ۱ - معرفی بومهنبومهن روستایی که در ۳کیلومتری شمال شرقی شهر بومهن واقع شده است. بومهن در زبان فارسی به معنای زلزله است. شاید این عامل نیز سبب دیگر تخریب و نـابودی آثـار تاریخی ـ فرهنگی این نواحی بوده باشد. مردم روستای بومهن در جریان ۸ سال دفاع مقدس ۱۴ تن شهید تقدیم سرزمین اسلامی ایران کردهاند. [ویرایش] ۲ - موقعیت جغرافیاییشهر بومهن که امروزه محدودهی وسیعی را دربرگرفته و جمعیت قابل توجهی را در خود جای داده است. حدود ۱۵ روستای کوچک و بزرگ را زیر پوشش دارد. نام خود را از روستایی تاریخی گرفته است که در منتهیالیه شمال شرقی آن همچنان به حیات خود ادامه میدهد. روستای بومهن (به مرکزیت مسجد روستا) در فاصلهی دو تا ۳کیلومتری (از مسیر و راههای مختلف، فاصلهها متفاوت است) سمت شمال جادهی تهران ـ بـومهن ـ رودهن و در سمت غـرب مسیـل رودخانه سیاهرود و در فاصلهی حدود یککیلومتری جنوب دامنه کوه «شِخا» و حدود ۵/ ۲کیلومتری جنوب شرقی آقداغ (سفید کوه)، در ارتفاع ۷۷۶‘۱ متر از سطح دریا واقع شده است. [ویرایش] ۳ - تاریخچه و تحولاتاین روستا تا پیش از حکومت پهلوی و احداث راه جدید تهران به مازندران (هراز) و راه تهران به فیروزکوه (راهی که امروزه از میان شهر بومهن در جهت غرب به شرق عبور میکند)، در مسیر راه قدیم ارتباطی مناطق یادشده قرار داشت. اما پس از احداث راه جدید، در کناره قرارگرفت و به مرور زمان، مردم آن برای رونق کسبوکار و ارائهی خدمات به مسافران عبوری، به حاشیهی راه جدید نقل مکان کردند. [ویرایش] ۴ - دلیل مهاجرت مردم به روستاتوسعه و رونق تهران و افزایش جمعیت آن در دوران حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی و به تبع آن رشد سرسامآور هزینهها موجب شد تا بسیاری از مهاجران اقصانقاط ایران به تهران بیایند. برای کاستن از بار مالی زندگی خویش، به شهرها و روستاهای اطراف تهران از جمله کرج، ری، ورامین و بومهن روی آورند. به این ترتیب، مقدمات شکلگیری شهر جدید بومهن در کنار روستای بومهن فراهم شود. شهری که به گفتهی اهالی اصیل و بومی رودهن، شهر هزارطایفه است و از ترک، لر، تات، گیلک، کرد، بلوچ، ترکمن، افغان و جز آنها در آن میتوان یافت. به نظر میرسد که اولین دسته، گروه و طایفهای که وارد منطقه عمومی بومهن شدند، تبعیدیانی بودند که شاه اسماعیل صفوی آنان را از ناحیهی آذربایجان و در جریان تعقیب حسین کیای چلاوی و تسخیر دژ باستانی گلخندان و از دم تیغ گذراندن مردم آنجا به این مکان کوچاند. [ویرایش] ۵ - جمعیت و ساختار اجتماعیروستای بومهن که امروزه مانند بسیاری از روستاهای اطراف تهران در گسترهی شهر بومهن مستغرق است. حدود ۳۰۰ خانوار جمعیت دارد و در محدودهی مرکزی و اصلی آن، جز چند خانوادهی انگشتشمار، غریبهای نمیتوان یافت. نام خانوادگی اهالی بومی و اصیل این روستا به ترتیب کثرت جمعیت و سابقهی حضور، پازوکیان، بخششی، اقتداری، غریبی، صدهزاری. خانوادههایی هستند که اصالتاً اهل روستاهای اطراف مانند لوران، سیاهبند، گلخندان و واصفجان بوده، اما از میانههای سدهی (۱۴ هـ.ش) به این روستا مهاجرت کردهاند. [ویرایش] ۶ - مشاغل و اقتصادشغل سابق اهالی روستای بومهن کشاورزی، دیمکاری و دامداری بود. عواملی مانند حاصلخیزی زمینهای کشاورزی که بیشتر حاصل آبرفتهای سیاهرود است. دسترسی به سرمنشأ آب، وجود تپهماهورهای کمارتفاع با پوشش خاک مناسب، وجود کوهها و بلندیهای سمت شمال روستا، و جمعیت زیاد این روستا نسبت به روستاهای اطراف، مشاغل سابق اهالی این روستا را بسیار پررونق و پربرکت میکرد. به گونهای که همهساله حجم فراوانی از محصولات آنها به بازارهای تهران منتقل میشد و به فروش میرسید. کهنسالان روستا میگویند که مردم این آبادی تا اواسط حکومت پهلوی، بیش از ۰۰۰‘۴ رأس گوسفند داشتند و نیز هریک از چند رأس گاو و چهارپایان دیگر مانند اسب، الاغ و قاطر نگهداری میکردند. شماری از مردم این روستا «چاروِدار» یا چهارپادار بودند و محصولات این روستا و روستاهای مجاور را خریداری میکردند و در تهران به فروش میرساندند. همچنین آنها از تهران به ورامین و ایوانکی میرفتند و نمک میخریدند و در مازندران میفروختند. به جای آن برنج خریداری میکردند و در برگشت آن را در روستاهای بومهن یا تهران میفروختند. امروزه هیچ کدام از مشاغل سابق در این روستا رواج ندارد. حتى باغداری که در بسیاری از روستاهای اطراف به جای کشاورزی متداول شده است، در روستای بومهن وجود ندارد، زیرا همۀ زمینها و مزارع روستا به فروش رفته و بدل به واحدهای مسکونی شده است. فقط در بعضی از خانهها که شکل سابق خود را حفظ کردهاند و دارای وسعت چندصد متری هستند. یا در حیاط خانههای جدید، میتوان درختان میوهای همچون گردو، گیلاس، سیب، آلبالو و انگور مشاهده کرد. امروزه بیشتر جوانان روستا که موفق به ادامۀ تحصیل شدهاند، به تهران مهاجرت کردهاند و دارای مشاغل دولتی هستند. شمار بسیاری از مردم روستای بومهن برای کسبوکار به تهران رفتهاند و بیشترشان در اطراف خیابان منوچهری و باغ سپهسالار سابق به حرفهی چرم،کیف و کفشدوزی اشتغال دارند و از وضعیت مالی خوبی برخوردارند. دستهی دیگر جوانان و اهالی روستا که در بومهن ماندهاند، بیشتر در حاشیهی جادهی اصلی دارای مشاغل خدماتی، واحدهای پذیرایی یا مغازههای فروش کالا هستند. این افراد مزارع و زمینهای خود را که گاهی چند هزار متر وسعت داشتند، به بساز وبفروشها فروخته و با پول آن، مغازهی چند ده متری خریداری کرده و به کسب مشغولاند. [ویرایش] ۷ - آثار تاریخی و باستانیبیشتر بافت قدیم و بناها و خانههای تاریخی روستای بومهن تخریب شده و اثری از آنها باقی نماندهاست. برخی از این آثار که عمومی بودند، تخریب و نوسازی شدهاند و از آنها استفاده میشود. تنها بنای تاریخی و دارای ارزش فرهنگی روستای بومهن که بیش از ۶۰۰ سال قدمت دارد، بنای امامزاده شاهزاده سلطان مطهر است که به وضعیت اولیهی خود همچنان پابرجا است. بهجز بنای یادشده، کهنترین بناها و خانههای تاریخی این روستا، بنای مسجد و مدرسه و حدود ۱۵۰ خانهی متعلق به دوران پهلوی اول و دوم است که برخی از آنها صاحب سبکاند و قابلیت حفاظت و نگهداری دارند. حمام تاریخی روستا که گفته میشود متعلق به دورهی زندیه بود، در اواخر دورهی پهلوی اول تخریب شد. به جای آن حمام دیگری احداث شد که تا سالهای اول پیروزی انقلاب اسلامی از آن بهرهبرداری میشد. به مرور زمان تعطیل و متروکه شد، سرانجام تخریب و به جای آن ساختمان مسکونی احداث گردید. [ویرایش] ۸ - مسجد روستامسجد روستای بومهن که در ابتدا خشت و گلی بود و سقف آن را با تیرهای چوبی پوشانده بودند و حدود ۱۰۰ مـ۲ وسعت داشت. در سالهای دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) تخریب و با افزودن فضاهایی به آن بازسازی شد و با اندکی تغییر همچنان مورد استفادهی عموم قرار دارد. این مسجد که به نام مسجد حضرت موسی بن جعفر (علیهالسلام) شهرت دارد و در مرکز روستا واقع شده است. ۸.۱ - ویژگی ساختمان مسجدمسجد دارای ابعاد ۱۵×۲۰ متر است و یک طبقهی کامل آن برای استقرار آقایان و نیمطبقهای برای اقامهی نماز خانمها است. مسجد دارای ۳ ردیف ستون فلزی چهارتایی در جهت شمال ـ جنوب است که سطح آنها با آجر ۳ سانتی پوشیده شده است. کف مسجد با موزاییک، ازارههای آن تا ارتفاع یکمتری با سنگ خاکستری، بدنهها و زیر سقف مسجد با گچ و رنگ سبز کمرنگ پوشانده شده است. مسجد در سمت جنوب، دارای محراب کاشیکاری نسبتاً بزرگی است که نوشتهها، خطوط، نقشهای اسلیمی و هندسی، قابهای آجری ترکیب موزون و زیبایی به آن بخشیده است. در گرداگرد فضای محراب، فرازهایی از آیات سورهی نور، و در بدنهی داخلی آن به خط افقی، آیات سورهی عصر دیده میشود. ۸.۲ - تزئینات مسجددر لابهلای کاشیکاریهایی با زمینهی آبی آسمانی و نقوش گلوبوتههایی به رنگ زرد، سبز و قهوهای، قابهای کوچکی کار شده که روی آنها برخی از آیات کوتاه قرآن و اسماء جلالهی خداوند نوشته شده است. قسمت ازارهی محراب مسجد با سنگهای مرمر قهوهایرنگ مرغوب بیرجندی، سقف مسجد با تیرآهن و بهصورت مسطح پوشیده شده است. قسمت پیشانی نیمطبقهی زنانهی مسجد نیز به طور کامل کاشیکاری شده است. در گرداگرد این سطح کاشیکاریشده، آیات سورههای توحید، ناس، فلق و کافرون به طورکامل و در وسط آنها اسامی چهارده معصوم (علیهالسلام) و در قابهایی اسامی متبرک خداوند نوشته شده است. کاشیهای این قسمت نیز دارای نقوش اسلیمی بر زمینهی آبی آسمانی و لاجوردی است. در هر سمت شرقی و غربی محراب یک پنجرهی فلزی، در ضلع غربی مسجد ۳ پنجره و دو در فلزی با قوس جناغی و در بالا و ضلع شمالی آن ۳ پنجرهی فلزی مربعشکل وجود دارد. درِ ورودی مسجد در ضلع غربی آن تعبیه شده است و به حیاط کوچکی باز میشود که در سمت جنوب شرقی آن، فضای آبدارخانه و محل توزیع غذا در مناسبتهای مذهبی قرار دارد. بر پیشانی خارجی درِ مسجد که به حیاط بازمیشود، قاب کاشیکاریشدهای نصب شده که در بالای آن کلمهی «الله» و در زیر آن نام مسجد و در زیر نام مسجد آیه تطهیر: (اِنَّما یُریدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمْ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمُ تَطْهیراً) [۱]
احزاب/ ۳۳/ ۳۳.
نوشته شده است.۸.۳ - درِ ورودی از کوچه به مسجددرِ ورودی از کوچه به مسجد تا (۱۳۸۷ هـ.ش) در ضلع شمالی غرب مسجد قرار داشت و مسجد فاقد سردر ورودی مناسب بود. در آن سال، اهالی روستا اقدام به احداث سردر، در قسمت پنجگوشهی شمال غربی مسجد کردند و شخصی به نام حاج جعفر صدهزاری ــ که نامش بر روی کاشیهای سطح سردر آمده است ــ اقدام به کاشیکاری آن کرد. کاشیکاریهای سردر ورودی مسجد دارای قابهای آجری و نقوش اسلیمی و هندسی بر زمینهی لاجوردی است و ترکیب زیبایی دارد. بر پیشانی سردر ورودی، آیه (اِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّٰهِ) [۲]
توبه/ ۹/ ۱۸
و بر بدنهی کاشیها قابهایی مشتمل بر اسماء متبرک الٰهی و در عمق نیمگنبد سردر عبارت «مسجد حضرت موسی بن جعفر (علیهالسلام)، تأسیس ۶۸۷» نوشته شده است.قطعاً تاریخ (۶۸۷ هـ.ق) برای این مسجد واقعیت ندارد، اما متولیان مسجد میگویند که قدمت بنای اولیهی آن، برابر با قدمت بنای امامزاده شاهزاده سلطان مطهر است. بر بالای سردر ورودی مسجد روستای بومهن، دو منار فلزی با گلدسته به بلندی حدود ۴ متر نصب شده که با ورقهای فلزی به رنگ طلا پوشیده شده است. در نیمهی جنوبی صحن مسجد زیرزمینی احداث شده است که از آن به عنوان حسینیهی روستا و عموماً در مراسم عزاداری ایام محرم استفاده میشود. ۸.۴ - ساختمان اطراف مسجددر سمت غربی بنای مسجد و در آن سوی خیابان مجاور مسجد، ساختمان دوطبقهای وجود دارد که در طبقهی اول آن، چند باب مغازه و در طبقات بالای آن، واحدهای مسکونی احداثشدهاست. این ساختمان متعلق به مسجد است و درآمد حاصل از اجارهی مغازهها و واحدهای مسکونی آن را صرف هزینههای مسجد میکنند. از فضای زیرزمین این ساختمان بهعنوان آشپزخانهی مسجد بهرهبرداری میشود. [ویرایش] ۹ - امکانات و زیر ساختهادر روستای بومهن دو باب مدرسه وجود دارد: • مدرسهی شهید رجایی که دانشآموزان دختر و پسر در دو نوبت صبح و عصر تا پایان مقطع راهنمایی در آن مشغول تحصیل هستند؛ • مدرسهی شهید باهنر که پسرانه است و تا مقطع پایان دبیرستان دانشآموز دارد. بیشتر دانشآموزان روستا و شهر بومهن و روستاهای اطراف در آن تحصیل میکنند. روستای بومهن بهرغم جمعیت نسبتاً زیاد بیمارستان ندارد. تنها دارای یک واحد خانهی بهداشت است که بهصورت سرپایی بیماران را مداوا میکند و درصورت ضرورت آنها را به تهران میفرستد. ۹.۱ - آب مصرفی و آشامیدنیآب مصرفی و آشامیدنی مردم روستای بومهن در گذشته از چشمهای به نام قنبربُلاغو (چشمه قنبر)، که در فاصلهی حدود ۱۰۰متری شمال شرقی مسجد قرار داشت، تأمین میشد. در سال (۱۳۴۲ هـ.ش) بهسبب کمبود آب روستا، آب درهای به نام قاسمعلی درهسی (دره قاسمعلی)، واقع در فاصلهی حدود دوکیلومتری شمال غربی روستا را لولهکشی و به داخل روستا منتقل کردند. بهسبب افزایش روزافزون جمعیت، کمبود آب جبران نشد تا اینکه در اواخر دههی (۱۳۷۰ هـ.ش)، آب دریاچه لار و سد لتیان بهوسیلهی لوله به منطقه بومهن منتقل شد. پسازآن بیشتر مناطق شمالی شهر بومهن و روستاهای اطراف به این وسیله مشروب میشوند، اما همچنان مشکل کمبود آب وجود دارد. ۹.۲ - محلههای روستاروستای بومهن در گذشته متشکل از دو محله بود و به آن پایینقلعه و بالاقلعه میگفتند. پایینقلعه به بخش شرقی روستا که مجاور سیاهرود بود و بالاقلعه به بخش غربی روستا که مجاور بقعه امامزاده شاهزاده سلطان مطهر بود، گفته میشد. ۹.۳ - تپههای روستادر سمت جنوبی روستای بومهن، دو تپهی منفرد نسبتاً بلند وجود دارد که یکی از آنها که به روستا نزدیکتر است، «اصلانتپه» و دیگری که در سمت جنوبی اصلانتپه واقع شده و بـه جادهی اصلی تهران ـ مازندران نزدیکتر است، «اوزونتپه» (تپهی بلند) نامیده میشود. امروزه بهسبب افزایش روزافزون جمعیت شهر بومهن و گرانی زمین، تمامی سطح اوزونتپه به ساختوساز مسکن اختصاص یافته است و اثری از تپه دیده نمیشود. امـا اصلانتپه بهسبب وجود آثـار و شواهـد تـاریخی ـ فرهنگی و بقایای زندگی انسان از دوران ساسانیان تا سدههای (۱۱ و ۱۲ هـ.ق) در کلیهی سطوح آن، در تاریخ (۱۰/ ۹/ ۱۳۵۴ هـ.ش) با شمارهی ۱۲۶‘۱ در فهرست آثار ملی ثبت، و مشمول قوانین حفاظتی شد. به همین سبب، در وضعیت اولیهی خود باقی ماند، هرچند تعرضاتی به دامنههای آن صورت گرفته است. [ویرایش] ۱۰ - آثار تاریخی ـ فرهنگی روستااز آثار تاریخی ـ فرهنگی بسیار با ارزش دیگر روستای بومهن، بنای برج آرامگاه امامزاده شاهزاده سلطان مطهر است که در سمت غربی روستای بومهن واقع شده است. این بنای ارزشمند که از آثار سدهی (۹ هـ.ق) است، در تاریخ (۱/ ۴/ ۱۳۵۴ هـ.ش) با شمارهی ۰۹۲‘۱ در فهرست آثار ملی ثبت و مشمول قوانین حفاظتی شدهاست. با توجه به شواهد فرهنگی به دست آمده از سطح اصلانتپه و چند نقطۀ باستانی دیگر، دیرینگی استقرار و حضور انسان در ناحیهی بومهن دستکم به عصر آهن (هزارهی ۲ و ۱ قم) بازمیگردد. هرچند منطقه بومهن با توجه به قرارگرفتن در کنار تمدنهای بزرگ ری، چشمه علی و دماوند نمیتوانست خودنمایی و بروز آنچنانی داشته باشد، اما همین موقعیت استثنایی خود دلیل روشنی بر همزمانی دیرینگی آن با فرهنگها و استقرارهای اطراف است. گفتنی است که حوضهی آبریز سیاهرود پیش از آنکه از سوی باستانشناسان مطالعه شود، بر اثر تهاجم و استقرار انسانهای عصر حاضر، همهی مناطق آن تخریب، و بسیاری از آثار آن نابود شده است. [ویرایش] ۱۱ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «بومهن»، ص۵۵۱. ردههای این صفحه : روستاهای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
