|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
امامه، قلعه qalʾe-ye a(e)māme، بنایی تاریخی و نظامی در آبادی امامه بالا، واقع در بخش رودبار قصران شمیرانات استان تهران است. این قلعه بر فراز صخرهای بلند و مشرف به درهای به نام «باغتنگه» ساخته شده و دارای موقعیتی استراتژیک میان طبرستان و ری بوده است. ساختار قلعه شامل دو بخش بوده: بخش عامهنشین در شمال و ارگ حاکمنشین در جنوب. از ویژگیهای آن میتوان به ۱۱ برج، آبانبارها، زاغهها و اتاقهای متعدد اشاره کرد. مصالح متنوعی همچون سنگ، خشت، گل و چوب در ساخت آن بهکار رفته است. استفاده از قلعه دستکم از سده نخست هجری آغاز شده و در دوره مغول تخریب گردیده است. قلعه امامه در سال (۱۳۸۰ هـ.ش) با شماره ۳۹۷۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. [ویرایش] ۱ - موقعیت جغرافیاییقلعهای تاریخی در آبادی امامهی بالا، واقع در بخش رودبار قصران. این قلعه که ویرانههایی از آن برجای مانده است، بر فراز صخرهای سنگی در جادهی ارتباطی آبادی امامهی بالا به روستای راحتآباد و در میانهی شمال درهای که از ارتفاعات شمالی روستا آغاز شده و از شرق روستاهای امامهی بالا و پایین از سمت شمال به جنوب امتداد مییابد و به نام باغتنگه شهرت دارد، قرار گرفته است. محل قلعه در جایی که باغتنگه به دو شاخهی شرقی و غربی تقسیم میشود، در °۵۱ و ´۳۵ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۴ عرض شمالی واقع شده است. [ویرایش] ۲ - موقعیت ساخت و ویژگیهای طبیعیقلعهی امامه بر فراز صخرهی سنگیِ انتهای جنوبی یکی از یالهای کوه همهن، در جهت شمال به جنوب، احداث شده است. سمت جنوب و غرب این صخره در زمان آبادانی قلعه غیرقابل دسترسی بوده است؛ اما امروزه، که قسمتهای زیادی از برج و باروی آن تخریب شده است و نگهبانی در آنجا مستقر نیست، با دشواری میتوان به داخل قلعه راه یافت. از سمت شرق و بهخصوص شمال، راه ورود به قلعه نسبتاً سادهتر است؛ اما در قدیم در این قسمتها نیز دیوار و برجهایی وجود داشت که ورود افراد بیگانه را بسیار دشوار میکرد و تنها از طریق درهایی که در این سمت تعبیه کرده بودند، با اجازهی نگهبانان، ورود به قلعه ممکن میشد. ارتفاع صخرهای که قلعه بر فراز آن احداث شده، از محوطهی باغدره حدود ۲۳۵ متر بلندتر است. [ویرایش] ۳ - ساختار و بخشهای قلعهاز شواهد و قراین موجود از بقایای معماری اولیهی قلعهی امامه چنین برمیآید که قلعه شامل دو قسمت مجزا بوده است: ۳.۱ - بخش عامهنشین (شمالی)بخش اول، که در سمت شمال واقع است، عامهنشین، محل آذوقه و تدارکات و نگهبانان قلعه بوده است. در این قسمت، شواهدی از اتاقهای متعدد، زاغهها و بقایای یک چاه، قنات یا آب انبار دوجود دارد که در شرایط فعلی، به علت ریزش بخشی از سقف و پرشدن فضای داخلی، کاربری دقیق آن را نمیتوان تشخیص داد. در پیرامون این قسمت، دیواری قطور و مستحکم و بقایای حداقل ۶ برج نگهبانی در ورودی اصلی دیده میشود. اتاقها ابعاد و اندازههای گوناگونی دارند و با توجه به پیشرفتگی و پسرفتگی ساختار صخرهای کوه نقشهی آنها متغیر است. ظرفیت جمعیت این قسمت دستکم ۵۰۰ تن بود. این تعداد در شرایط اضطرار تا ۰۰۰‘۱ نفر میتوانست افزایش یابد. ۳.۲ - ارگ یا حاکمنشین (جنوبی)بخش دوم قلعه، ارگ یا حاکمنشین آن بود که در قسمت جنوبی بخش اول و در انتهای یال کوه، بر لبهی صخره ساخته شده بود. این بخش دارای استحکامات مضاعف، دیوارهای بسیار قطور با پشتبندهای مقاومتبخش و حداقل ۳ برج نگهبانی در دو طبقه بود. تمام مسیرهایی که ممکن بود کسی بتواند با هر وسیلهی ممکن از آنجا به قلعه دسترسی یابد، کلاً مسدود و بسته شده بود. در این بخش دیوارهای دفاعی کنگرهدار قرارداشته، که دیدبانی و تیراندازی را ممکن میکرده است. در این بخش، دیوار اتاقها با آجر ساخته شده بودند. یکی از آجرها که سالم به دست آمده، دارای ابعاد ۳× ۱۸× ۱۸ سانتیمتر است و با خاک رس و مخلوط شن قالبگیری شده است. یکی از جنوبیترین برجهای قلعه در این بخش، که بر لبهی پرتگاه برپا شده بود، به علت صعوبت دسترسی و مصون ماندن از تعرض مهاجمان و حفاران قاچاق نسبتاً سالم مانده است و از فاصلهی دور از سمت جنوب قابل دیدن است و نظر هر بیننده را به قلعه جلب مینماید. نقشهی این بخش از قلعه تابعی از شرایط صخرهها و عقب و جلو رفتن آن است. در بخشهایی از کوه که دارای بریدگی شدید بود، از سطوح بسیار پایین نسبت به زیرسازی آن اقدام و آن را تا سطح قلعه ادامه دادهاند و بدینوسیله تلاش کردهاند تا سطح همواری را برای احداث اتاق یا برج و یا استقرار به هر نحو فراهم نمایند. در برخی از نقاط قلعه که صخرهی کوه به صورت برآمده بوده و مزاحمت ایجاد میکرده، آن را تراشیده و تسطیح کردهاند تا سطح هموار محوطهی قلعه برای زندگی ساکنان بیشتر شود. [ویرایش] ۴ - مصالح و فناوری ساختدر احداث قلعه از هر نوع وسیلهی ممکن در دسترس، از جمله گِل، خشت، سنگ، گچ، آهک، چوب و حتى اجساد مردگان، استفاده کردهاند. قلعهی امامه به سبب موقعیت سوقالجیشی آن، که در مرز طبرستان و ری قرار داشت، بارها میان فرمانروایان طبرستان و ری دست به دست شده و بارها ویران و دوباره ساخته شده است؛ از اینرو، مصالح احداثی آن در زمانهای مختلف بسیار متفاوت بـوده است. محوطهی قلعهی امامه حدود ۹۰۰ مـ۲ وسعت دارد. [ویرایش] ۵ - باستانشناسی و معماری داخلیتا زمان تألیف این مقاله (۱۳۹۰ هـ.ش)، در این محوطه کاوشهای باستانشناختی صورت نگرفته است، اما از آثار به جای مانده چنین پیدا است که این قلعه دارای حداقل ۳۰ اتاق کوچک، ۳ اتاق بزرگ و راهروهایی در حدفاصل آنها، ۱۱ برج نگهبانی، یک آبانبار بزرگ، دو آبانبار کوچک و احتمالاً ۵ زاغهی زیرزمینی بوده است. [ویرایش] ۶ - دیرینگی و تاریخچهبا توجه به مطالعات اولیه و نمونهی سفالهایی که در سطح و پیرامون قلعهی امامه یافت شده است، میتوان گفت که این قلعه حداقل از اوایل سدهی نخست اسلامی مورد استفاده و بهرهبرداری بوده است. تا زمان تألیف این مقاله (۱۳۹۰ هـ.ش)، در این محوطه کاوشهای باستانشناختی صورت نگرفته است، اما از آثار به جای مانده چنین پیدا است که این قلعه دارای حداقل ۳۰ اتاق کوچک، ۳ اتاق بزرگ و راهروهایی در حدفاصل آنها، ۱۱ برج نگهبانی، یک آبانبار بزرگ، دو آبانبار کوچک و احتمالاً ۵ زاغهی زیرزمینی بوده است. با توجه به مطالعات اولیه و نمونهی سفالهایی که در سطح و پیرامون قلعهی امامه یافت شده است، میتوان گفت که این قلعه حداقل از اوایل سدهی نخست اسلامی مورد استفاده و بهرهبرداری بوده است. [ویرایش] ۷ - منابع تاریخییاقوت حموی در اوایل (سدهی ۷ هـ.ق/ ۱۳ م)، از این قلعه به عنوان قلعهای نزدیک ری یاد کرده است. کاملترین توصیف از این قلعه نوشتهای است که عارف خان افندی در (۱۳۰۴ هـ.ق)، به دستور اعتمادالسلطنه تهیه کرده است. عارف خان افندی در این گزارش در کُراسهای که افضلالملک گردآوری کرده است، ضمن اشاره به محدودهی جغرافیایی قلعهی امامه به جزئیات و مشخصههای این قلعه پرداخته است. او در کنار این گزارش، نقشهای شبیه مثلث متساویالساقین از این قلعه ترسیم کرده است. [۲]
افندی، عارف، «وضع طبوگرافی قریهی امامه»، کراسهی المعی، به کوشش غلامحسین افضلالملک المعی، نسخهی خطی موجود در کتابخانهی مجلس شورا، شم ۲۲۱‘ ۱۸، ص۱۱۳۰ و ۱۱۶۲-۱۱۶۳.
[۳]
کریمان، حسین، قصران (کوهسران)، تهران، ۱۳۵۶ ش، ج۱، ص۴۳۶-۴۳۸.
به گمان قوی، قلعهی امامه در دورهی حاکمیت مغولان بر ایران تخریب شده است و از آن زمان دیگر جایگاه اولیهی خود را باز نیافته و جز استقرارهای اضطراری و کوتاهمدت، کاربردی نداشته است. [ویرایش] ۸ - ثبت در فهرست آثار ملیقلعهی امامه در تاریخ (۱۰/ ۷/ ۱۳۸۰ هـ.ش) با شمارهی ۹۷۲‘ ۳ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و مشمول قوانین حفاظتی است. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبعموسوی زاده،حسن- پازوکی طرودی،ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قلعه امامه»، صفحه۲۰۶. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | روستاهای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
