|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
گلخندان، دژ dež-e gol-xandān، قلعهای تاریخی واقع در ۴٫۵ کیلومتری جنوب جادهی تهران ـ بومهن ـ مازندران و در نزدیکی روستای گلخندان است. این دژ بر فراز تپهای منفرد در محل تلاقی رودخانهی سیاهرود و رودهن و در ارتفاع ۱۶۰۵ متری از سطح دریا قرار دارد. سطح قلعه حدود ۲۵ × ۴۵ متر و دارای بخشهای مختلف شامل ربض (بخش بیرونی)، شارستان (بخش عامهنشین) و ارگ (بخش حاکمنشین) بوده است. دژ گلخندان دارای استحکامات سنگی و دیوارهای مقاوم، برجهای نگهبانی، راهروها و راهپلههای حفاظتی و مسیرهای دسترسی امن به رودخانه بوده است. قدمت آن احتمالاً به دوران ساسانیان بازمیگردد، اما شواهد قطعی از دوران عباسی (قرن ۲ هـ.ق) نیز موجود است. در دوران صفویه، دژ توسط شاه اسماعیل صفوی فتح شد و ساکنان آن کشته شدند. دژ گلخندان در تاریخ (۱۳۷۹/۹/۵هـ.ش) با شماره ۲۸۸۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، اما به دلیل تعرضات اخیر، وضعیت حفاظتی آن در معرض تهدید قرار دارد. [ویرایش] ۱ - معرفی دژ گلخنداندژ گلخندان دژ یا قلعهای که در فاصلهی ۵/ ۴ کیلومتری سمت جنوب جادهی تهران ـ بومهن ـ مازندران واقع است. این دژ در دامنهی تپهماهورهای سمت مشرق مسیل رودخانهی سیاهرود و در سمت شمال ارتفاعات منتهیالیه رودخانهی رودهن که به رودخانهی سیاهرود ختم میشود. در سمت جنوب و متصل به روستای گلخندان جدید و در فاصلهی حدود ۲۰۰ متری شمال غربی روستای گلخندان قدیم بود. [ویرایش] ۲ - موقعیت جغرافیاییاین دژ بر بالای تپهی منفرد نسبتاً کوتاهی در محل تلاقی دو رودخانهی سیاهرود و رودخانهی رودهن قرار دارد. دز در °۵۱ و ´۵۲ طول شرقی و °۳۵ و ´۴۱ عرض شمالی، در ارتفاع ۶۰۵‘۱ متری از سطح دریا جای دارد. [ویرایش] ۳ - ویژگیهای طبیعی و سوق الجیشیتپهای که دژ گلخندان بر فراز آن برپا شده است، از سطح زمینهای سمت شمال حدود ۲۰ متر و از کف رودخانهی بومهن که در سمت جنوب آن از شرق به غرب جریان دارد، حدود ۵۰ متر بلندتر است. با این وضعیت، دژ گلخندان یک دژ سوقالجیشی نظامی مستحکم و صعبالوصول نبوده است. سطح این دژ که در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی امتداد و گستردگی دارد، دارای ابعادی حدود ۲۵×۴۵ متر است. سمت شمال و شمال غربی این دژ دارای استحکامات صخرهای طبیعی است که شالودهی صخرهی آن از نوع کنگلومرا (لایههای رسوبی ترکیبی شن، ماسه و قلوه سنگ) است و دارای سختی و مقاومت زیاد نیست. جهات جنوب و جنوب غربی دژ گلخندان با احداث دیواری متشکل از سنگهای لاشه و قلوهسنگ و ملاط گچ سنتی مقاومسازی، مستحکم و غیرقابل نفوذ و صعود شده است. ۳.۱ - وضعیت جبههی شرق و شمال شرقیاز وضعیت استحکاماتی سمت شرق و شمال شرقی دژ گلخندان اطلاع دقیقی در دست نیست. آثار و شواهد برجای مانده اطلاعات دقیقی را به بیننده منتقل نمیکند. بخش عمدهی آثار این جبههی دژ بر اثر احداث جادهی ارتباطی روستاهای بخش جنوبیِ منطقه، تخریب شده است. امروزه نیز این جاده دقیقاً از دامنه و پای دژ و به احتمال زیاد از روی بخشی از آثار معماری آن میگذرد. از آثار و شواهد معماری باقیمانده از دژ در این سمت اینگونه برمیآید که این جبهه مانند سمت جنوب دارای دیوار محیطی و استحکاماتی مقاوم بوده و احتمالاً درِ اصلی قلعه در آن تعبیه شده بوده است. [ویرایش] ۴ - ساختار معماری دژآثار معماری و بخشهای مختلف سکونتی و خدماتی و تأسیسات دژ گلخندان را به ۳ دسته میتوان تقسیم کرد: ۴.۱ - بخش ربضتأسیسات و ساختمانهای بخش خارجی قلعه که به آن در گذشته ربض گفته میشد. عموماً در مواقع برقراری امنیت و آرامش و در هنگامی که ساکنان قلعه را خطری تهدید نمیکرد، مورد استفاده قرار میگرفت. این تأسیسات که شامل انبار علوفه، اصطبل، انبار هیزم و واحدهای مسکونی بود، در پیرامون قلعه قرار داشت. در کاوشهایی که توسط علی فرحانی در سال (۱۳۸۵ هـ.ش) در دژ گلخندان انجام گرفت، به موارد فراوانی از این قبیل آثار برخورد شد. ۴.۲ - بخش شارستانبخش شارستان یا عامهنشین دژ که در این بخشِ دژ، خانههای افراد عادی، سربازان، نگهبانان، نیروهای خدماتی، تدارکاتی، انبارهای آذوقه، اسلحه، آبانبار قرار داشته است. این بخش از دژ گلخندان در قسمت میانی و در سطح شیبدار جبههی شرقی آن واقع بوده و آثار دهها اتاق و انبار و چند واحد آبانبار آن قابل مشاهده است. ۴.۳ - بخش ارگ و حاکمنشینبخش ارگ و حاکمنشین که در مرکز و در بالاترین سطح قلعه احداث میشد و دارای استحکامات دفاعی مضاعف بود. اتاقهای این قسمت وسیعتر، مقاومتر و دارای ظرافت معماری بیشتری بودند. علی فرحانی در گزارش حفاری این بخش از دژ گلخندان مینویسد: «از دیگر یافتههای مهم معماری فصل نخست کاوش در دژ گلخندان میتوان به تأسیسات معماری ارگ دژ اشاره نمود. در حوضچهی ذخیرهی آب یا مواد غذایی که در بافت رسوبی ارگ به شکل بیضی کنده شده بود، دیوارهای پیرامونی آن با سنگ و ملاط گچ برپا و تمام سطح داخلی آنها را با ملاطی از ساروج پوشاندهاند. احتمالاً حوضچهی بزرگتر برای ذخیرهی آب و حوضچهی کوچکتر برای ذخیرهی مواد غذایی مورد نیاز بخش حاکمنشین دژ مورد استفاده بوده است. در زیر بافت رسوبی این بخش فضایی شامل دو اتاق مرتبط به هم (شرقی ـ غربی) و یک پیشخوان در قسمت جنوب شرقی اتاقها میباشد. ساکنان دژ پس از تعبیهی این فضاها برای جلوگیری از تخریب یا ریزش احتمالی دیوارها و سقف، به وسیلهی سنگ و ملاط گچ پوشش حفاظتی مناسبی در داخل آنها ایجاد نمودهاند.» [۱]
فرحانی، علی، «دستاوردهای فصل نخست پژوهشهای باستانشناختی دژ گلخندان»، گزارشهای باستانشناسی، تهران، ۱۳۸۶ ش، شم ۶، ص۱۳۶-۱۳۷.
[ویرایش] ۵ - راههای ارتباطی دژ با بیرونارتباط ساکنان دژ گلخندان با محیط خارج از طریق ۳ راه برقرار میشد: ۵.۱ - راه جبههی شرقیراه اول از طریق جبههی شرقی دژ و مسیری که گفته شد، احتمالاً دارای در و دروازه بوده است و امروزه نیز برای رفتن به داخل دژ از آنجا عبور میکنند. ۵.۲ - راه جبههی غربیراه دوم در جبههی غربی دژ تعبیه شده بوده است. این راه با شیب تندی که تقریباً شبیه چاه است، در عمق صخرهی رسوبی دژ حفر شده است. قطعاً عبور و مرور از آن در مواقع اضطرار و به کمک نردبانهای طنابی صورت میگرفته و در مواقع عادی مسدود میشده است. ۵.۳ - راه جبههی جنوبیراه سوم که از دو راه دیگر مهمتر بوده، در جبههی جنوبی دژ ساخته شده بوده است. حدود این راه در فضای داخلی قلعه و به صورت نقب زیرزمینی بوده که سقف آن را به صورت گهوارهای پوشانده بودند. بقیهی آن در فضای خارج دژ اصلی و احتمالاً در محیط ربض و بر روی یال صخرهای کوه و به شکل دالان احداث شده بوده است. در بدنهی دو طرف دیوار این دالان روزنههایی برای دیدبانی و تیراندازی تعبیه شده و به احتمال زیاد سقف آن پوشیده بوده است. به نظر میرسد که هدف اصلی از احداث این راه ایجاد مسیری امن برای دسترسی ساکنان قلعه به آب رودخانه بوده، زیرا دقیقاً تا کنار رودخانه ادامه یافته است. [ویرایش] ۶ - یافتههای معماریاز مهمترین یافتههای معماری این دژ عبارتند از: ۶.۱ - راهروی مسقفراهروی مسقف است که به واسطهی آن ساکنان قلعه میتوانستند با خارج دژ ارتباط برقرار کنند. راهرو یادشده به طول تقریبی ۱۲ متر و عرض متغیر حدود ۱۱۰ سانتیمتر با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی با مصالحی از سنگ قلوه و لاشه با ملاط گچ بر روی بافت صخرهای ایجاد شده است. سقف راهرو دارای پوشش طاقمانند از نوع گهوارهای است که نورگیری به ابعاد ۵۰ × ۵۰ سانتیمتر در سقف آن تعبیه شده است. ۶.۲ - راهپله داخلیدر کاوشهای باستانشناختی دژ گلخندان راهپلهای به طول تقریبی ۱۴ متر و عرض تقریبی ۱۰۵ سانتیمتر با ۱۳ پله مشخص شده است که توسط ساکنان دژ بر روی بافت صخرهای محل ایجاد شده بوده است. در واقع این راهپله، در امتداد مسیر راهرو و ورودیای که قبلاً به آن اشاره شد، ایجاد شده بود. ساکنان دژ از طریق آن راهرو و ورودی، وارد این پله شده، در نهایت به حوضچهی آبی که در مجاورت رودخانهی رودهن ایجاد شده بوده است، دسترسی پیدا میکردهاند. [۲]
فرحانی، علی، «دستاوردهای فصل نخست پژوهشهای باستانشناختی دژ گلخندان»، گزارشهای باستانشناسی، تهران، ۱۳۸۶ ش، شم ۶، ص۱۳۵.
۶.۳ - برجهای نگهبانیدر اطراف بنای دژ گلخندان آثار حداقل ۵ برج نگهبانی وجود دارد که ۳ مورد آن در جبههی جنوبی دژ کاملاً مشخص است و بخش عمدهی آثار آن باقی مانده است. این برجهای نگهبانی افزون بر آنکه برای مدافعان دژ امکان تیراندازی و دفاع بهتر از قلعه را فراهم میکرده، کاربرد استحکاماتی داشته و بهعنوان پشتبند دیوارهای بلند دژ عمل میکرده است. [ویرایش] ۷ - قدمت و تاریخ احداثدر مورد تاریخ احداث این دژ هنوز اظهار نظر قطعی نشده است. برخی آن را از آثار دوران ساسانیان میدانند. علی فرحانی ضمن عملیات کاوش، قدیمیترین سندی که از دژ به دست آورده است و حکایت از قدمت آن دارد، سکهای است از جنس نقره که مربوط به (سدهی ۲ هـ.ق / ۸ م) است. وی در مورد این سکه مینویسد: «مهمترین شیء فلزی سکهای است از جنس نقره که از کارگاه ۱۷ به دست آمد و پس از پاکسازی آن، تاریخ (۱۹۷ هـ.ق) بر روی آن نمایان شد. سکهی مذکور مربوط به (قرن ۲ هـ.ق) همزمان با خلافت هارونالرشید از خلفای عباسی و محل ضرب آن شهر اصفهان بوده است.» [۳]
فرحانی، علی، «دستاوردهای فصل نخست پژوهشهای باستانشناختی دژ گلخندان»، گزارشهای باستانشناسی، تهران، ۱۳۸۶ ش، شم ۶، ص۱۳۸.
۷.۱ - منابع تاریخی و مورخاندر مورد حوادث و رخدادهایی که بر سر ساکنان این دژ در طول تاریخ آن رفته است، اطلاعات دقیقی در دست نیست و در کتابهای تاریخی و سفرنامهها در مورد آن مطالب زیادی نوشته نشده است. قدیمیترین مورخی که به حوادث این دژ اشاره کرده است، ظهیرالدین مرعشی است که در (سدهی ۹ هـ.ق / ۱۵ م) میزیسته است. وی در کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان شرح لشکرکشی به دژ گلخندان را به رشتهی تحریر درآورده است. [۴]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ۱۳۶۴ ش، ص۲۸۳-۲۸۴.
۷.۲ - رخدادهای مهم تاریخیدژ گلخندان از جملهی قلعههای نظامی این سرزمین بود که در آخرین دورهی قلعهداری و قلعهگیری یکی از حوادث سخت و هولناک را از سر گذراند و پس از آن دیگر حیات مجدد خود را از سر نگرفت. در جریان این ماجرا، شاه اسماعیل صفوی در تعقیب رقیبان و مدعیان سلطنت و برای گسترش و تسلط همهجانبهی قدرت خود بر سرتاسر ایران و تشکیل حکومت صفویه، حسین کیامی چلاوی و سپاهیان او را در دژ گلخندان محاصره کرد. پس از مدتی موفق به فتح آنجا شد و تمام ساکنان آن را از دم تیغ گذراند. غیاثالدین محمد خواندمیر، مؤلف کتاب تاریخ حبیبالسیر، شرح چگونگی لشکرکشی شاه اسماعیل به دژ گلخندان و فتح و کشتار مردم آنجا را در کتاب خود آورده است. [۵]
خواندمیر، غیاثالدین، حبیبالسیر، تهران، ۱۳۳۳ ش، ج۴، ص۴۷۵-۴۷۶.
[ویرایش] ۸ - اهمیت تاریخی و فرهنگیدژ یا قلعهی گلخندان از قلعههای مهم ایران محسوب نمیشود، اما از لحاظ پیشینهی تاریخی و اسناد و مدارکی تاریخی ـ فرهنگی که در آن نهفته است. میتواند در تعیین و تدوین و بازگو کردن تاریخ منطقه (از دماوند تا تهران و ری) نقش بسیار مهمی ایفا نماید. هرچند این اثـر تاریخی ـ فرهنگی در تاریخ (۵/ ۹/ ۱۳۷۹ هـ.ش) با شمارهی ۸۸۸‘۲ و با قید قدمت ساسانی در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و مشمول قوانین حفاظتی شده است. اما متأسفانه در چند سال اخیر تعرضات فراوانی به حریم آن صورت گرفته است و اگر این روند ادامه یابد، طی دو سه دههی آینده چیزی از آن باقی نخواهد ماند. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «گلخندان، دژ»، صفحه۱۳۷۳. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | قلعههای تاریخی تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||
