|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
قلعهی ارامنه qalºe-ye arāmane، محلهای در شرق ونک تهران است که در دوره قاجار، با مهاجرت ارمنیان جلفای اصفهان شکل گرفت. این ارمنیان ابتدا برای کار شیشهگری به تهران آورده شدند و سپس خانوادههای خود را نیز منتقل کردند. آنها در زمینهای حاصلخیز منطقه به کشاورزی و باغداری پرداختند. در دوره ناصرالدینشاه، میرزا یوسف مستوفیالممالک زمینهای منطقه را خرید و کلیسای سورپ میناس را برای ارمنیان ساخت. جمعیت این روستا در (سده ۱۳ هـ.ق) حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ نفر بود. با گسترش تهران در (دهه ۱۳۴۰ هـ.ش)، قلعه بهتدریج در شهر ادغام شد و امروز تنها کلیسا و بخش کوچکی از آن باقی مانده است. [ویرایش] ۱ - موقعیت جغرافیایی و تاریخیسابقاً روستایی ارمنینشین واقع در اراضی جانب شرقی ونک، امروزه محلهای کوچک در دل محلهی ونک. [ویرایش] ۲ - مهاجرت و سکونت ارمنیان۲.۱ - دوران قاجاردر نخستین سالهای سلطنت قاجارها، به دستور فتحعلی شاه، ۱۰ تن شیشهگر از ارمنیان جلفای اصفهان برای انداختن شیشههای قصر تازهساز او، به تهران آورده شدند. پس از چندی، آنها خانوادههای خود را هم از جلفای اصفهان به تهران آوردند و کمکم بر شمار ارمنیان تهران افزوده شد. چون ارمنیان تهران از آزادی و رفاه بیشتری برخوردار بودند، بهتدریج، گروههایی از ارمنیان نقاط دیگر ایران نیز به تهران مهاجرت کردند. در آن زمان، افزون بر ارمنیانی که در شهر تهران اقامت گزیدند، شماری نیز در روستاهای پیرامون تهران ازجمله ده ونک ساکن شدند. ۲.۲ - استقرار در ونکارمنیان ونک از چهارمحال و بختیاری به این روستا آمدند. [۱]
هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۰ ش، ص۱۶-۱۸.
و در زمینهای بخش شرقی آن به کشاورزی و باغداری پرداختند. در (دههی ۱۳۴۰ هـ.ش)، با گسترش کالبدی شهر تهران، به مرور زمان زمینهای این روستا به زیر ساختوسازهای شهری رفت و به محلهای از کلانشهر تهران بدل شد. امروزه کلیسای میناس مقدس و قسمت محدودی از این قلعه باقی مانده است و شمار کمی از ارمنیان در این محله سکونت دارند. [۲]
تحقیقات میدانی مولف.
[ویرایش] ۳ - تحولات مالکیت زمیندر دورهی ناصرالدین شاه، میرزا یوسف مستوفیالممالک، نخست زمینهای بخش غربی روستای ونک را خریداری کرد و به مالک عمدهی ونک بدل شد. او بهتدریج با خریداری زمینهای بخش ارمنینشین ونک مالک سراسر ده ونک گردید. [۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۸۳۸.
۳.۱ - کلیسای سورپ میناس (میناس مقدس)مستوفیالممالک در (۱۲۷۰ هـ.ق / ۱۸۵۴ م)، کلیسایی با هزینهی خود برای ارمنیان این منطقه ساخت. ارمنیان این کلیسا را سورپ میناس (میناس مقدس) نام نهادند. مستوفیالممالک صلیبی برنزی به این کلیسا اهدا کرد که امروزه نیز در آنجا باقی است. روی این صلیب نوشته شده است: «مستوفیالممالک به کلیسای ونک فی شهر ذیقعدة الحرام سنهی (۱۲۷۸ هـ.ق)» [۴]
هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۰ ش، ص۲۴۴-۲۴۵۴.
برای آگاهی بیشتر از این کلیسا، نک : ه د، میناس مقدس.[ویرایش] ۴ - موقعیت جغرافیایی و معماریزمینهای قلعهی ارامنه در گذشته تا باشگاه آرارات ادامه داشته و گورستان ارمنیان نیز در همین مکان واقع بوده است. اطراف قلعه دارای حصار بوده و درِ چوبی بزرگی در قسمت ورودی آن قرار داشته که شبها برای امنیت ساکنان بسته میشده است. امروزه از دو برج نگهبانی این قلعه تنها خرابههایی برجای مانده است. [ویرایش] ۵ - جمعیت ارمنیان قلعهی ارامنهدر (۱۲۶۷ هـ.ق / ۱۸۵۱ م)، شمار ۴۳ خانوار ارمنی برابر با ۲۱۱ تن در دو روستای واقع در شمال تهران که یکی از آنها قلعهی ارامنهی ونک بود، زندگی میکردند. برپایهی آمار موجود، شمار جمعیت ارمنیان ساکن قلعهی ارامنه در (۱۲۹۷ هـ.ق / ۱۸۸۰ م)، ۲۴ خانوار برابر با ۱۰۶ تن متشکل از ۵۷ مرد و ۴۹ زن بوده است که در (۱۳۰۷ هـ.ق)، به ۳۵ خانوار افزایش یافت. [۵]
هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۰ ش، ص۱۸.
[۶]
هولتسر، ارنست، ایران در یکصد و سیزده سال پیش، بخش نخست: اصفهان، ترجمهی محمد عاصمی، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۷۰.
در سالهای پایانی دههی (۱۳۲۰ هـ.ش)، قلعهی ارامنه دارای حدود ۲۰۰ تن جمعیت بوده است. و در سرشماری رسمی (۱۳۳۵ هـ.ش)، قلعهی ارامنهی ونک دارای ۲۳۰ تن جمعیت متشکل از ۱۳۳ مرد و ۹۷ زن بوده است. [۷]
گزارش مشروح حوزهی سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ۱۳۳۷ ش، ص۵.
۵.۱ - فعالیتهای اقتصادی اهالیاهالی قلعه بیشتر به کارهای کشاورزی و باغداری میپرداختند و زنان در کنار کار کشاورزی، به بافتن ژاکت و شال پشمی نیز اشتغال داشتند. در آن سالها، بیشتر جوانان روستا در تهران به کار مکانیکی و رانندگی مشغول بودند. از دیگر درآمدهای اهالی، اجارهی باغ و خانه به تهرانیهایی بود که تابستانها به ییلاقات شمیران میآمدند. [۸]
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرهی جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش، ج۱، ص۱۶۳.
۵.۲ - منابع تامین آبزمینهای کشاورزی و نیز باغهای این روستا با رشته قناتی پرآب و شیرین آبیاری میشد. [۹]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۸۳۸.
افزون بر آن، نهری به نام جُوارین که از اوین سرچشمه میگرفت، از نزدیکی قلعهی ارامنه میگذشت و کشاورزان ارمنی از آب آن نیز برداشت میکردند. [۱۰]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۱، ص۱۲۲-۱۲۳.
۵.۳ - عمده محصولاتعمده محصولات آنها غلات، اسپرس و اندکی بنشن و سبزی بود. [ویرایش] ۶ - پانویس
تحقیقات میدانی مؤلف. ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش. فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرهی جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش. گزارش مشروح حوزهی سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ۱۳۳۷ ش. هولتسر، ارنست، ایران در یکصد و سیزده سال پیش، بخش نخست: اصفهان، ترجمهی محمد عاصمی، تهران، ۱۳۵۵ ش. هویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۰ ش. هویان، آندرانیک، کلیساهای ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۲ ش. [ویرایش] ۷ - منبعصائبیمقدم، سعیده، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قلعه ارامنه»، صفحه۱۲۴۸. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
