|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
عینالدوله، عمارت emārat-e eyn-od-dowle، بنایی قاجاری متعلق به عبدالمجید میرزا، ملقب به عینالدوله، صدر اعظم مظفرالدینشاه قاجار است . این بنا در منطقه مبارکآباد تهران قرار دارد. این عمارت در اواخر عمر عینالدوله به دلیل مشکلات مالی به فروش رفت. پس از چند مرحله انتقال مالکیت، نهایتاً در سال (۱۳۷۵ هـ.ش) توسط شهرداری تهران خریداری شد. در سال (۱۳۸۶ هـ.ش) با کاربری فرهنگی ـ هنری بازگشایی شد. بنای دو طبقه با مصالح سنتی چون خشت، آجر و چوب ساخته شده و در مراحل مرمت از تیرآهن و سیمان نیز بهره گرفته شده است. این ساختمان شامل فضاهایی مانند سالنها، ایوانها، اتاقها و تزئیناتی نظیر آینهکاری، گچبری و نقاشی است. با مرمت و احیا، اکنون عمارت به محل فعالیتهای فرهنگی و هنری تبدیل شده و «نگارخانه برگ» در آن مستقر است. عمارت در تیرماه (۱۳۷۷هـ.ق) در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است. [ویرایش] ۱ - معرفی عمارت عینالدولهعمارت عینالدوله خانه قاجاری واقع در اراضی مبارکآباد، در منطقه ۴ شهرداری تهران واقع است. در حال حاضر، موقعیت قرارگیری این اثر تاریخی به گونهای است که از جبهه شرقی و غربی به املاک مجاور، از جبهه جنوبی به کوچه هزارپیشه و از جبهه شمالی به کوچه جمالی محدود میشود. [ویرایش] ۲ - اهمیت عمارتباغ و عمارت عینالدوله از آثار ملی و بناهای تاریخی ارزشمند ایران است که در دوره قاجاریه در یکی از بهترین منطقههای تهران احداث شد. از وقایع مهم تاریخی که در این مکان به وقوع پیوسته کنفرانس تهران و اقامت چرچیل، استالین و روزولت در این عمارت است که روی ایوان آن عکس انداختند. در مورد سرنوشت جهان پس از جنگ جهانی دوم مذاکراتی انجام دادند. [ویرایش] ۳ - پیشینه تاریخی و مالکاناین عمارت بخشی از املاک شاهزاده عبدالمجید میرزا ملقب به عینالدوله، صدراعظم دوره مظفرالدین شاه قاجار بوده است. این بنای تاریخی در دوره قاجاریه احداث گردید. این خانه متعلق به شاهزاده عبدالمجید میرزا (۱۲۲۴-۱۳۰۶ هـ.ش/ ۱۸۴۵-۱۹۲۷ م) ملقب به عینالدوله، صدراعظم دوره مظفرالدین شاه قاجار بوده است. او از مخالفان سرسخت مشروطه بود و در دوره احمدشاه قاجار نیز مدتی کوتاه منصب ریاست وزرا را عهدهدار شد. عینالدوله در دورهای، مالک اراضی روستای مبارکآباد (ه م) از توابع شمیران بود. او در اواخر عمر به دنبال تنزل مقام و متعاقب آن مشکلات مالی، ناچار شد بخشی از املاک خود را به فروش برساند. ۳.۱ - نقل و انتقالات مالکیتاز جمله این اموال و داراییها، اراضی مبارکآباد بود که توسط رضا خانِ بصیرالدوله هروی، پیشکار عینالدوله خریداری شد. پس از درگذشت بصیرالدوله، مالکیت این اراضی به همسرش بدرالسلطنه، انتقال یافت. بدرالسلطنه چندی بعد به نکاح صدیق اعلم (دکتر عیسى صدیق) درآمد و به این ترتیب، صدیق اعلم مدتی چند اراضی و عمارت عینالدوله را در اختیار داشت. [۱]
داوودی، مهدی، عینالدوله و رژیم مشروطه، تهران، ۱۳۵۷ ش، ص۲۸۸.
[۲]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۷۴۷.
پس از درگذشت دکتر صدیق، مالکیت این عمارت به نصرتالدوله هروی فرزند بصیرالدوله رسید و پس از وی نیز به تملک دخترش شیرین هروی درآمد. سرانجام، این عمارت که طی چندین سال متروک مانده و به ویرانهای بدل شده بود. در سال (۱۳۷۵ هـ.ش) با موافقت مالک (شیرین هروی)، توسط شهرداری تهران خریداری شد. [ویرایش] ۴ - مرمت و بازسازیاین بنا پس از گذراندن یک دوره مرمت اساسی، در (۱۳۸۶ هـ.ش) با کاربری فرهنگی ـ هنری آماده بهرهبرداری شد. در حال حاضر «نگارخانه برگ» که از مهرماه (۱۳۸۷ هـ.ش) فعالیت دوباره خود را آغاز کرده است. به این عمارت تاریخی منتقل گردیده و این ساختمان به محلی برای نمایش آثار هنری و تجسمی بدل شده است. [ویرایش] ۵ - ویژگیهای معماری و ساختاریعرصه عمارت به صورت زمینی مستطیلشکل است که دو ضلع بلند آن در جبهه شرقی و غربی قرار دارند. همچنین عرصه شیبی در جهت شمال به جنوب دارد و مساحت آن ۹۰۰‘۱۱ مـ۲ است. بنـا در نیمه جنـوبی عـرصه و در راستای شمالی ـ جنوبی استقرار یافته است. این عمارت با زیربنای ۸۰۰ مـ۲ در دو طبقه ساخته شده است. ۵.۱ - مصالح ساختمانیمصالح اولیه بنا را آجر،خشت و تیر چوبی تشکیل میدهد که طی مرمت از تیرآهن و سیمان نیز در تقویت و استحکام آن استفاده شده است. ۵.۲ - تزئیناتتزیینات بنا شامل آینهکاری و گچبریهای رنگآمیزی شده است که در نمای بیرونی و درونی به چشم میخورد. پوشش بنا به صورت شیروانی و درها و پنجرهها چوبیاند. بنا به گزارش کارشناسان، این عمارت در آغاز به صورت یک خانه ویلایی ساده و فاقد تزیینات بوده است. ۵.۳ - بخشهای الحاقیهمچنین عرصهای مشجر و استخری بزرگ در جبهه جنوبی داشته که آثار و بقایای درختان سوخته آن در آخرین گزارش از وضعیت بنا (۱۳۷۶ هـ.ش) ثبت شده است. در این گزارش آمده است: «درختان جنوب باغ بر اثر آتشسوزی و قطع آنها از بین رفتهاند. در سمت جنوب باغ دیواری وجود ندارد. در همین جبهه زمینی دیده میشود که از باغ منفک و به عمق حدود ۱۰ متر گودبرداری شده است. احتمالاً بخشی از این گودبرداری مربوط به استخری است که در باغ عینالدوله وجود داشته است» [۳]
مرمت و بازسازی عمارت عینالدوله، روابط عمومی سازمان زیباسازی شهرداری تهران، تهران، ۱۳۸۹ ش، ص۱۲-۱۳.
[ویرایش] ۶ - مرمت عمارتبعدها، طی ۳ دوره زمانی، این عمارت گسترش یافته و به صورت امروزی درآمده است. ظاهراً نخستین تغییرات در قالب الحاقاتی در جبهه شمالی ساختمان ایجاد شده است. از آنجا که این عمارت در دورههایی محل سکونت صاحبان آن بوده، برای تطبیق آن با نیازهای روز، دو سرویس بهداشتی، یک حمام و یک آشپزخانه در طبقه اول به آن الحاق شده است. این الحاقات به مرور زمان، باعث بروز تأثیراتی مخرب روی ساختمان شده است، به گونهای که پیش از آغاز مرمت، ساختمان دچار آسیبهای کلی و جزئی شده بود. این آسیبها به طور عمده شامل نشست کلی ساختمان بر اثر پوسیدگی دیوارها، تخریب جرزهای شمال شرقی و جنوب غربی، تخریب تزیینات ایوان شمالی و جنوبی در دو طبقه و پوسیدگی شیروانی بود. در عملیات استحکامبخشی و تقویت بنا، سازه چوبی طبقه دوم که طی سالیان عملکرد درستی داشته است، حفظ گردید. فقط اتصالات اجزاء سازه با طبقه اول کاملتر شد، اما در طبقه اول تیرهای چوبی با تیرهای آهنی تعویض شدند. همچنین در مورد تزیینات بنا، نظر کارشناسان بر این است که تمامی تزیینات ساختمان در حال حاضر مربوط به دوره پهلوی است و تنها سرستونها قدمت قاجاری دارند. این تزیینات که در گچبری و آینهکاری خلاصه میشوند، چندان دستخوش تغییر (بهویژه در نمای بیرونی) نشده بودند؛ در سالن اصلی طبقه دوم نیز نقاشیهایی مربوط به دوره پهلوی وجود داشته است که بعدها روی آنها را با کاغذ دیواری پوشانده بودند. سرانجام، اصلاحات و مرمتهای انجام گرفته را میتوان در سبکسازی کف طبقه دوم و کفسازی آن با تیرآهن و طاق ضربی، کفسازی ایوان شمالی طبقه دوم و مرمت تزیینات بهویژه در سقف ایوانها خلاصه کرد. در ساماندهی عرصه نیز درختان سوخته و خشکیده برچیده شده و بهسبب قرارگیری عمارت در سطحی پایینتر از کف معبر (حدود ۵ متر در عمق)، پس از درِ ورودی (در جبهه شمالی)، ۳ ردیف پله جهت دسترسی به بنا ایجاد گردیده است. بنا روی سکویی به ارتفاع تقریبی ۵/ ۱ متر قرار دارد. قرارگیری بنا در نیمه جنوبی سکو سبب شده است تا فضایی فراختر در جبهه شمالی ساختمان به دست آید. در باقی جبههها نیز سکو به صورت ایوانی سراسری گرداگرد ساختمان امتداد یافته است. پلان عمارت به شکل مستطیلی کشیده در جهت شرقی ـ غربی است که یک بخش الحاقی به سرتاسر ضلع شمالی آن متصل شده است. این بخش الحاقی یکطبقه است و در جبهه شمالی خود یک توده مستطیلشکل کوچکتر بهعنوان پیشخوان یا ورودی ساختمان دارد. [ویرایش] ۷ - توصیف فضاهای داخلیعمارت تقریباً به شکل ۳ حجم، در ۳ مقیاس مختلف (کوچک، متوسط و بزرگ) دیده میشود که بهطور متوالی پشتسرهم قرار گرفتهاند. ۷.۱ - طبقه اولطبقه اول شامل یک سالن به ابعاد تقریبی ۱۲×۱۴ متر است که از جبهه جنوبی به اتاق کوچکتر دیگری به ابعاد تقریبی ۶× ۸ متر راه مییابد. این اتاق توسط دری در ضلع غربی به فضاهای دیگر مرتبط میشود. سقف اتاق شمالی پوشیده از تزیینات گچبری است و دو طاقچه بزرگِ تمام آینهکاری در دو ضلع شرقی و غربی خود دارد. همچنین ۸ ستون مدور به ارتفاع تقریبی ۴ متر در این سالن دیده میشود که دارای سرستونهای گچبری شدهاند. تزیینات اتاق جنوبی شامل حاشیههای آینهکاری و گچبری شده در لبه سقف و اجرای یک قاب مدور آینهکاری در مرکز سقف است. دورتادور ساختمان در طبقه اول اتاقهایی قرار دارند که دارای بازشوهایی رو به حیاطاند. در جبهه غربی ساختمان نیز آشپزخانه و پلکان مرتبط با طبقه دوم واقع شده است. ۷.۲ - طبقه دومطبقه دوم نسبت به طبقه اول دستخوش تغییرات کمتری شده است. در این طبقه یک سالن اصلی بزرگ و دو اتاق در دو طرف آن (جبهه شرقی و غربی) وجود دارد. سالن از دو جبهه شمالی و جنوبی دارای بازشوهایی رو به ایوان است. اتاقها نیز هریک توسط یک درِ میانی به سالن راه مییابند. اتاق غربی بهسبب قرارگیری راهپله در این جبهه، نسبت به اتاق شرقی ابعاد کوچکتری دارد. فضاهای طبقه دوم در نمای درونی فاقد تزیینات است و فقط سقف سالن و اتاقها لمهکوبی شدهاند. ۷.۳ - ایوانهادر این طبقه نیز ایوانی سراسری در اطراف بنا امتداد یافته که بار آن در دو طبقه توسط ۴ جرز قطور در گوشههای ساختمان تحمل میشود. ایوان این طبقه در جبهه شمالی با بیشترین عرض، به یک بالکن باصفا بدل شده است. این بالکن که میتواند ویژگی خاص طبقه فوقانی بنا به شمار آید. درنتیجه الحاقات جبهه شمالی در طبقه زیرین به دست آمده، به این معنا که از بام بخشهای الحاقی در طبقه اول بهعنوان بالکن در طبقه فوقانی استفاده شده است. ۷.۴ - نما و تزئیناتنمای خارجی بنا در ۴ جبهه پوشیده از رنگ است و گچبریهایی با نقوش گل و بوته در قسمت لبه دیوارها و سقف ایوان دارد. همچنین در مرکز هریک از نماهای شمالی، جنوبی و در قسمت لبه شیروانی، یک تاج (خورشیدی) اجرا شده که مزین به طرحهای گل و بوته گچبری و رنگآمیزی شده است. از میان نماهای چهارگانه بنا، نماهای جانبی (شرقی و غربی) تقریباً قرینه یکدیگرند. در نماهای شرقی و غربی هر طبقه ۴ ستون با سرستونهای گچبریشده و دو در و ۴ پنجره دیده میشود. در طبقه اول از میان دو دری که در هر ضلع وجود دارد، تنها یک در دارای تزیینات گچبری است که دورتادور آن نقش بسته است. نمای جنوبی در هر طبقه دارای ۱۲ ستون با مشخصات پیشگفته و ۱۱ در و یک تاج بر لبه بام است. در این جبهه پلکانی در مرکز نما و در راستـای شمالی ـ جنـوبی دیده میشود که امکان دسترسی به ایوان طبقه اول را فراهم میآورد. [ویرایش] ۸ - باغ، استخر و محوطه پیرامونگفته میشود که درگذشته در جبهه جنوبی استخری بزرگ وجود داشته است که در نقاط مختلف آن جزایر مصنوعی ایجاد نموده و آنها را توسط پلهای فلزی به اطراف مرتبط کرده بودند. بنابر این گزارش، به نظر میرسد که در گذشته نمای اصلی بنا در همین جبهه بوده است، اما در حال حاضر باتوجه به نبود استخر در جبهه جنوبی و تغییراتی که در جبهه شمالی عمارت پیش آمده است، نمای شمالی، نمای اصلی ساختمان به شمار میآید. در نمای شمالی ۶ پیلک با سرستونهای گچبریشده در طبقه اول و ۴ ستون در ایوان دیده میشود. این نما بیشترین تزیینات بنا را به نمایش میگذارد و به واسطه وجود بالکن و تاج تزیینی بام، چشماندازی جالب توجه به دست داده است. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• طایفه، سیما، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «عین الدوله، عمارت»، ص۱۱۹۷. ردههای این صفحه : بناهای تاریخی تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
