|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||
اسبول osbūl ، در گویش محلی روستاهای رودبار قصران و لواسان، اسبول یا اُسپول/اِسبول به حفرههای طبیعی یا کمعمق کوه، غار یا شکاف صخرهای گفته میشود. این حفرهها در کوههای صخرهای و لایههای رسوبی طبیعی شکل گرفته یا توسط اهالی کنده و گسترش یافته و برای آغل گوسفند، انبار علوفه و هیزم یا فضای مسقف استفاده میشوند. انواع اسبولها شامل سقف خرپشتهای، نیمدایره و مسطح هستند، که هرکدام مقاومت و پیچیدگی متفاوتی دارند. در مناطق مختلف، ابعاد اسبولها متفاوت است؛ در طالقان برخی طول ۳۰–۴۰ متر، ارتفاع ۲ متر و عرض ۲–۳ متر دارند و بیش از هزار رأس گوسفند را در خود جای میدهند. نمونههای شاخص عبارتاند از: اسبولهای شهر اوشان، حدود ۲ کیلومتری شرق شهر اوشان اسبول درهی شکرآب اسبول آهار، شمال غرب آهار، ارتفاع ۳۰۰۰ متر، با ابعاد ۳/۵ × ۲ × ۱/۲ متر بند اسبول لالون، میان زایگان و لالون، ابعاد ۱۲/۵ × ۳ × ۱ متر و چند اسبول دیگر در اطراف لالون اسبولهای تنگهی هملون، میگون، شامل دو غار اصلی (اسبول بزرگ و کوچک) با دهانهها و طولهای متفاوت، که به احتمال محل سکونت گذشته بودهاند و آثار سفال، خاکستر و آجر در آنها دیده میشود. [ویرایش] ۱ - تعریف و کاربرد محلییا اُسپول، اِسبول، اِسپول، در گویش محلی روستاهای رودبار قصران و لواسان، معادل شکاف عمیق کوه، حفرهی طبیعی یا غار کمعمق در میان کوهها. در اطراف روستاها و شهرهایی که دارای کوههای صخرهای و سنگی هستند، مکانهایی به نام اسبول وجود دارند. در برخی موارد که کوهها دارای حفره یا اسبول (غار) طبیعی کوچک هستند و جنس صخرهی کوه از لایههای رسوبی است، اهالی آن را میکَنند و عمیقتر، عریضتر و طویلتر میسازند و از آن به عنوان آغل گوسفند یا انبار علوفه و هیزم استفاده میکنند. در برخی از مناطق که کوههای اطراف و نزدیک روستا دارای صخرههای نرم هستند، اهالی خود اقدام به حفر اسبول در کوه کرده و از آنجا بهعنوان فضای مسقف استفاده میکنند. [ویرایش] ۲ - اصطلاحات محلی برای حفرههای دستکندهدر بسیاری از روستاها این حفرههای دستکنده را زاغه یا کوهل (کُهُل) مینامند. این زاغههای دستکنده را به شکلهای مختلفی میکَنند. بهترین و مناسبترین این زاغهها آنهایی هستند که به گفتهی اهالی به شکل خرپشته یا پشت ماهی کنده میشود. سقف این زاغهها دارای قوس جناغی تند بوده و بار سنگینتری را تحمل میکنند و مقاومت بیشتری دارند. کندن این نوع زاغهها نیازمند تخصص و تبحر خاصی است. نوع دیگر زاغهها آنهایی هستند که سقفشان به شکل نیمدایره است و نوع سوم آنهایی هستند که سقف مسطح دارند. کندن این نوع آخر از انواع دیگر راحتتر، ولی مقاومت آن از بقیه کمتر است. [ویرایش] ۳ - اسبولهای شناختهشده (نمونهها)۳.۱ - اسبولهای منطقهی طالقاندر منطقهی طالقان اسبولهایی وجود دارد که دارای ابعادی به طول حدود ۳۰ تا ۴۰ متر، ارتفاع دو متر و عرض دو تا ۳ متر هستند. این اسبولها یا زاغهها گنجایش استقرار بیش از ۰۰۰‘۱ رأس گوسفند را دارا هستند. در روستای گراب طالقان حداقل ۳ نمونه از این اسبولها یا زاغهها را میتوان مشاهده کرد. نگارنده در منطقهی لواسان و رودبار قصران، زاغههایی از این نوع را مشاهده نکرده، اما حدود ۱۸ نمونه اسبول طبیعی را که در برخی از آنها مداخلات انسانی دیده میشود، بازدید کرده است. ۳.۲ - مهمترین اسبولهامهمترین این اسبولها عبارتاند از: ۳.۲.۱ - اسبولهای شهر اوشانواقع در فاصلهی حدود دو کیلومتری شرق شهر اوشان و در بدنهی دیوار صخرهای کوه. ۳.۲.۲ - اسبول دره شکرآب(ه م). ۳.۲.۳ - اسبول آهاردر سمت شمال غرب آهار و در حد فاصل مزرعهی دهتنگه و کوه تاربیشه و در موقعیت جغرافیایی °۵۱ و ´۲۵ و ´´۲۵ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۷ و ´´۳۰ عرض شمالی و ارتفاع متوسط ۰۰۰‘ ۳ متر از سطح دریا. این اسبول به ابعاد دو متر عرض، ۵/ ۳ متر طول، ارتفاع ۱۲۰ سانتیمتر و قطر دهانهی ۸۵ سانتیمتر و کاملاً طبیعی است، اما کف آن بارها حفاری شده و خاک و سنگ حاصل از حفاری، داخل غار را پر کرده است. ۳.۲.۴ - بند اسبول لالوندر حد فاصل میان روستای زایگان و لالون و حدود ۲۰۰ متر بالاتر از بنای امامزاده عبدالله و در موقعیت جغرافیایی °۵۱ و ´۳۴ و ´´۳۵ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۸ و ´´۴۰ عرض شمالی و ارتفاع متوسط ۴۰۰‘۲ متر از سطح دریا، محلی وجود دارد که به آن بند اسبول میگویند. سبب این نامگذاری آن است که در سینهکش شرقی کوه تیزهبند (کوه سمت غرب رودخانه لالون)، اسبول (غار) نسبتاً کوچکی به ابعاد ۱× ۳× ۵/ ۱۲ متر وجود دارد که به صورت طبیعی شکل گرفته و اثر دخالت انسان در آن دیده نمیشود. ۳.۲.۴.۱ - اسبولهای دیگر در منطقهی لالوندر منطقهی لالون افزون بر اسبول معرفیشده، ۳ اسبول (غار) دیگر در اطراف روستا وجود دارد که اینها است: الف ـ اسبول ورزاتنگه در ابتدای تنگهی ورزا به ابعاد تقریبی ۵/ ۱× ۳×۲۰ متر؛ ب ـ اسبول بالای کوه لَتبن واقع در سمت شرق روستای لالون به ابعاد ۲×۲× ۳۵ متر؛ ج ـ اسبول منطقهی کورچال واقع در سمت جنوب شرق روستای لالون با ابعاد ۲× ۳×۷۰ متر. ابعاد ذکرشده برای اسبولهای فوق، ابعاد حد وسط و میانگین است، زیرا هیچ غار یا اسبول طبیعی را نمیتوان یافت که دارای ابعاد یکسان و خط مستقیم باشد. ۳.۲.۵ - اسبول یا غارهای تنگهی هملوندر میان تنگه هملون میگون که در جهت غربی ـ شرقی آبریز آن است، دو غار یا اسبول وجود دارد: ۳.۲.۵.۱ - اسبول بزرگ (هملون بزرگ)اسبول اول در فاصلهی یک کیلومتری دهانهی تنگهی هملون و در موقعیت جغرافیایی °۵۱ و ´۲۸ و ´´۳۷ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۹ و ´´۱ عرض شمالی و ارتفاع ۴۰۰‘۲ متر از سطح دریا واقع شده و اهالی محلی آن را اسبول بزرگ مینامند. دهانهی این غار حدود ۳ متر، ارتفاع آن یک متر و طولش حدود ۲۰ متر است. در جوانب داخلی این اسبول، اسبولهای کوچک فرعی دیگری نیز وجود دارد که شماری از آنها بزرگتر و برخی کوچکترند. ۳.۲.۵.۲ - اسبول کوچک (هملون کوچک)اسبول دوم در فاصلهی ۷۰۰ متری غرب اسبول اول و در موقعیت جغرافیایی °۵۱ و ´۲۷ و ´´۳۱ طول شرقی و °۳۵ و ´۵۹ عرض شمالی و ارتفاع ۴۷۷‘۲ متر از سطح دریا واقع شده است. اهالی محلی این اسبول را اسبول کوچک مینامند، اما از اسبول اول بزرگتر است. دهانهی این غار حدود ۵/ ۲ متر، ارتفاع آن ۵/ ۱ متر و طولش حدود ۲۵ متر است. ورودی این غار دارای فضای بزرگی به ابعاد ۴×۶ متر و ارتفاع ۵/ ۲ متر است. راههای ورود به دالانهای متعدد داخل اسبول بر اثر حفاریهای غیرمجاز و انباشت تودههای خاکِ حاصل از حفاری، مسدود شده است و امکان بازدید از آنها وجود ندارد. ۳.۲.۵.۳ - نکات فرهنگی‑تاریخی تنگهی هملوناسبولهای تنگهی هملون به احتمال زیاد در گذشته مسکونی بودهاند و آثاری چون سفال، خاکستر، قطعات گچ و ساروج و تکههای آجر در لابهلای تودههای خاک حاصل از حفاری آن یافت میشود. در قسمتهایی از اسبولهای تنگهی هملون، آثار حجاری و کندهکاری برای بزرگترکردن فضای غار قابل تشخیص است. اسبول اول تنگهی هملون از کف رودخانه حدود ۵ متر و اسبول دوم حدود ۲۰ متر بالاتر است. [ویرایش] ۴ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «اسبول»، ص۱۱۴. ردههای این صفحه : حفرههای طبیعی تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
