|
| ||||||||||||||||||||||||||||
جاجرود، منطقه حفاظتشده mantaqe-ye hefāzat-šode-ye jājrūd، کهنترین منطقه حفاظتشده در ایران که در شمال شرقی تهران واقع شده است. این منطقه با وسعتی حدود ۵۶,۶۲۴ هکتار شامل دو پارک ملی خجیر و سرخهحصار است که کمتر از ۳ کم از یکدیگر فاصله دارند. جاجرود در آغاز سلطنت فتحعلیشاه قاجار (۱۲۱۲-۱۲۵۰ هـ.ق) بهعنوان شکارگاه سلطنتی قرق شد و از سال (۱۳۵۸ هـ.ش) تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت. پارک ملی خجیر با کوههای کمارتفاع (۱,۳۰۰ـ۲,۱۰۰ م) و اقلیم نیمهخشک معتدل در دو سوی رودخانهی جاجرود واقع است. پارک ملی سرخهحصار با ارتفاع ۱,۲۰۰ـ۱,۸۰۰ م و اقلیم مشابه، در نزدیکی تهران قرار دارد. پوشش گیاهی منطقه بسیار متنوع است و تاکنون نزدیک به ۷۴۰ گونهی گیاهی (از جمله سرو کوهی، بنه، بادام کوهی، گونههای وحشی نخود، عدس و یونجه) شناسایی شده است. حیاتوحش آن شامل ۳۸ گونه پستاندار (مانند قوچ و میش البرزی، کل و بز، آهو، پلنگ، کفتار، گرگ، گربۀ وحشی، سیاهگوش)، بیش از ۱۱۰ گونه پرنده (از جمله عقابها و لاشخورها)، ۲۷ گونه خزنده، دو گونه دوزیست و گونههایی از آبزیان است. از جاذبههای طبیعی و تاریخی آن میتوان به آبشار کمرد، چشمههای متعدد و قلعهدختر اشاره کرد. در این مجموعه، تأسیساتی چون آمفیتئاتر، موزه، آزمایشگاه و امکانات رفاهی برای بازدیدکنندگان فراهم است. نزدیکی به تهران، تنوع زیستی کمنظیر، پوشش گیاهی نسبتاً انبوه و نقش آن در پالایش هوای شهر از ویژگیهای بارز این منطقهی حفاظتشده به شمار میرود. دسترسی به آن از طریق بزرگراه شهید یاسینی (سرخهحصار) و بزرگراه شهید بابایی (خجیر) امکانپذیر است. [ویرایش] ۱ - معرفی منطقه حفاظت شده جاجرودمنطقه حفاظت شده جاجرود کهنترین منطقه حفاظتشده در ایران که در شمال شرقی تهران واقع شده است. این منطقه شامل دو ناحیهی مجزا از یکدیگر به نامهای «پارک ملی سرخهحصار» و «پارک ملی خجیر» است که کمتر از ۳ کمـ از یکدیگر فاصله دارند. در حدفاصل آنها کوههای «سهخواهرون» (سهخواهران) قرار دارد. [ویرایش] ۲ - موقعیت جغرافیاییدسترسی به پارک ملی سرخهحصار از طریق بزرگراه شهید یاسینی، خیابان گل مریم و دسترسی به پارک ملی خجیر از طریق بزرگراه شهید بابایی و جاده پارچین امکانپذیر است. ۲.۱ - ناحیه شرقیناحیه شرقی منطقه حفاظتشده جاجرود که همان پارک ملی خجیر است، در شرق و غرب رودخانه جاجرود و در امتداد شمال ـ جنوب این رودخانه واقع شده است. در منتهیالیه شمالی آن کوه گویداغی، در جنوب آن کوه ساریقلعه، در شرق آن کوههای باغکمش، در شمال شرقی ارتفاعات کوه تماشا، و در جنوب شرقی و خارج از محدودهی حفاظتشده کوه قرهآغاچ جای دارد. ۲.۲ - ناحیه غربیناحیه غربی منطقه حفاظتشده جاجرود که همان پارک ملی سرخهحصار است، از شمال به کوه سرخهحصار، از جنوب به ارتفاعات ششگوش محدود است و با شهر تهران حدود ۵ کمـ فاصله دارد. این دو ناحیه به سبب قرار داشتن در یک محدودهی اقلیمی و جغرافیایی، و اینکه زیستگاه و حیاتوحش تقریباً مشترکی دارند، بهصورت یک مجموعهی حفاظتی، معرفی و حفاظت میشوند. [ویرایش] ۳ - تاریخچه و زیر ساختهالازم است به زیرساختها و تاریخچه این منطقه اشاه کرد که عبارتند از: ۳.۱ - تاریخچه منطقهاین منطقه در نخستین سالهای پادشاهی فتحعلی شاه قاجار (سل ۱۲۱۲-۱۲۵۰ هـ.ق) بهعنوان منطقه قرق و شکارگاه سلطنتی، تعیین و مورد حفاظت قرارگرفت. به همین سبب، میتوان آن را یکی از کهنترین مناطق تحت حفاظت در جهان تلقی نمود. در سال (۱۳۵۸ هـ.ش) و به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی ایران با تصویب شورای انقلاب، ادارهی این اراضی به سازمان حفاظت محیط زیست محول گردید. ۳.۲ - مدیریت منطقهدر سال (۱۳۶۱ هـ.ش) منطقه حفاظتشده جاجرود با وسعتی در حدود ۶۲۴‘۵۶ هکتار، با در برگرفتن دو پارک ملی خجیر و سرخهحصار، تحت مدیریت ادارهی کل حفاظت محیط زیست استان تهران قرارگرفت. ۳.۳ - مناطق اطراف آناین مجموعه از شمال و شمال غربی به حوضهی آبریز رودخانهی جاجرود، از شرق و شمال شرقی به حوضهی آبریز رودخانه دماوند، از جنوب به کوه پارچینِ ورامین، و از غرب به جاده خاوران و بزرگراه بسیج (افسریه) محدود میشود. پارک ملی خجیر منطقهای است با کوههای کمارتفاع و تپهماهورهایی با ۳۰۰‘۱ تا ۱۰۰‘۲ متر ارتفاع از سطح دریا، که رودخانهی جاجرود از شمال به جنوب آن جاری است. [ویرایش] ۴ - اقلیم منطقهاقلیم نیمهخشک معتدل و تنوع زیستی بسیار زیاد این پارک از ویژگیهای اصلی آن به شمار میروند. پارک ملی سرخهحصار منطقهای است نیمهکوهستانی با تپهماهورهایی به ارتفاع ۲۰۰‘۱ تا ۸۰۰‘۱ متر در اقلیم نیمهخشک معتدل که کمینه و بیشینهی مطلق دما در آن °۳۰- و °۴۰+ سانتیگراد است و بارندگی سالیانهای بین ۲۰۰ تا ۷۰۰ میلیمتر دارد. [ویرایش] ۵ - انواع گونههااین منطقه از انواع گونههای گیاهی و جانوری وجود دارد که عبارتند از: ۵.۱ - گونههای گیاهیتنوع چشماندازها، تغییرات گوناگون قابل ملاحظهی موجود در پستی و بلندیها، و حفظ و حراست طولانیمدت از این پارکهای ملی، سبب پیدایش پوششی بسیار غنی و متنوع از جامعهها و گونههای گیاهی متعدد شده است. تاکنون نزدیک به ۷۴۰ گونهی گیاهی مختلف در این منطقه شناسایی شده که با توجه به مساحت این اندوختگاهها، تنوعی کمنظیر و ویژه به شمار میرود. از این شمار ۳۳۲ گونه در ردیف گونههای گیاهی علفی چندساله، ۱۲۶ گونه جزو گونههای یک ساله، ۶ گونه گیاهان بوتهای، ۲۹ گونه گیاهان درختچهای، و ۲۴ گونه در ردیف گیاهان درختیاند. گسترش جامعههای شبهجنگلی از درختان و درختچههایی مانند سرو کوهی، بنه (پستهی وحشی) و بادام کوهی، بهرغم قرارگرفتن در اقلیم خشک همجوار با تهران، از جاذبههای ارزشمند و کمنظیر این اندوختگاههاست. در این محدودهها انواعی از گونههای وحشی نخود، عدس، باقلا، یونجه، یولاف و جز آنها که در دیگر اراضی رو به نیستی و نابودی گذاشتهاند، هنوز قابل مشاهده است. ۵.۲ - گونههای جانوریحیاتوحش پارکهای ملی خجیر و سرخهحصار از جنبههای زیباییشناختی، بومشناسی، اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، و تفریحی از چنان ارزش والایی برخوردار است که کمنظیری این دو پارک را در ایران کاملاً توجیه میکند. گونههای جانوری عبارتند از: • ۳۸ گونه از ردهی پستاندار مانند قوچ و میش البرزی، کل و بز وحشی، آهو، گراز، پلنگ، کفتار، گرگ، روباه، شغال، تشی، گربهی وحشی، گربهی پالاس، سیاهگوش، گورکن؛ • بیش از ۱۱۰ گونه پرندهی بومی یا مهاجر نظیر انواع پرندگان شکاری همچون عقابها، لاشخورها و نیز اردکها، حواصیل، گنجشکها و دارکوبها در منطقه دیده میشوند؛ • همچنین ۲۷ گونه از ردهی خزندگان شامل انواع متنوعی از مارها، سوسمارها و لاکپشت بومی البرز؛ • دو گونهی دوزیست (وزغ سبز و معمولی)، و جمعیت قابلملاحظهای از آبزیان در پارک ملی خجیر زیست میکنند. [ویرایش] ۶ - ویژگیها و جاذبههای این دو پارکوجود کفتار و خالصترین جمعیت قوچ و میش البرز مرکزی از جملهی ویژگیهای این دو پارک ملی است. فراوانی گونههای جانوری حیاتوحش منطقۀه حفاظتشدهی جاجرود به حدی است که در بیشتر موارد، میتوان گلههای بیش از صدتایی آنها را در یک مکان مشاهده کرد. مجموعهی پارکهای ملی خجیر و سرخهحصار (مجموعهی حفاظتشدهی جاجرود) که در محدودهی کلانشهر تهران واقع شدهاند، زیباترین مناطق از جهت فونوفلور طبیعی به شمار میروند. از دیگر جاذبههای این مجموعه میتوان به آبشار کمرد، چشمههای بیدک، رزک، انجیرک، نایبعلی، بیدچشمه و بنای تاریخی قلعهدختر اشاره کرد. [ویرایش] ۷ - امکانات منطقهمنطقه حفاظتشدهی جاجرود مجتمعی با امکاناتی نظیر آمفیتئاتر، موزه، آزمایشگاه، تسهیلات و امکانات رفاهی نسبی برای حضور بازدیدکنندگان احداثشده است. در این مجتمع، مراجعان و بازدیدکنندگان میتوانند افزون بر آشنایی با گونههای گیاهی خشکشده و جانوران تاکسیدرمیشده در موزه، در محل آمفیتئاتر نیز ازطریق نمایش فیلمهای آموزشی و تحقیقاتی، با حاصل کار آزمایشگاههای طبیعی و منابع بسیاری از علوم طبیعی و محیط زیست آشنا شوند. باعث شود سطح اطلاعات، دانش و فرهنگ زیستمحیطی آنان به میزان قابل توجهی افزایش یابد. [ویرایش] ۸ - شاخصهای عمومی و خاص منطقهاز شاخصها و قابلیتهای عمومی و خاص منطقه حفاظتشدهی جاجرود، میتوان به موارد زیر اشاره نمود: • سابقهی حفاظتی طولانیمدت؛ • زیستگاه منحصر به فرد جهت مهاجرت گونههای گیاهی و جانوری مناطق کوهستانی و دشتهای کویری؛ • داشتن ۳۵ کمـ مرز مشترک با شهر تهران و نزدیکی به این شهر؛ • بکربودن سیمای طبیعی و پوشش نسبتاً انبوه گیاهی با درختچه و درخت؛ • نقش آنها در پالایش طبیعی هوای آلودهی تهران؛ • در دسترس بودن منطقه برای محققان، علاقهمندان به طبیعت و طبیعتگردان؛ • تنوع زیستی کمنظیر اشاره کرد. البته پیشتر، میباید هماهنگیهای لازم با سازمان محیط زیست استان تهران صورت گیرد. [۱]
با بهرهگیری از کتابچه معرفی مناطق تحت مدیریت محیط زیست استان تهران، ۱۳۸۹ ش
[ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «منطقه حفاظت شده جاجرود»، ص۶۷۴. |
||||||||||||||||||||||||||||
