|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
الٰهیه elāhiy(yy)e، محلهای در منطقهی ۱ شهرداری تهران است که در دوره قاجاریه به نامهای مختلفی چونخُلازیر و خودآذین شناخته میشد. این محله به میرزا محمدجعفر حکیمالٰهی لواسانی نسبت داده میشود که در اواخر قرن (۱۳ هـ.ق) اراضی این منطقه را خریداری کرد. الٰهیه به تملک امینالدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه درآمد و وی در اینجا باغ و منزل ییلاقی برپا کرد. در سال (۱۳۰۸ هـ.ق) امینالدوله کارخانهای کبریتسازی در الٰهیه تأسیس کرد که به دلیل کمبود چوب و رقابت با کبریتهای خارجی تعطیل شد. پس از مرگ امینالدوله، اراضی الٰهیه به ورثه او رسید و شامل باغهای متعددی بود که برخی از آنها متعلق به سفارتخانههای اروپایی بود. یکی از باغها به امیندفتر، اشراف دورهی ناصرالدین شاه تعلق داشت که به گلکاری علاقهمند بود. باغهای الٰهیه با نهر آبی موسوم به نهرچال آبیاری میشدند. الٰهیه هرگز به عنوان ده مستقلی شناخته نشد و در حال حاضر، بهعنوان محلهای در شهر تهران از مناطق مختلفی چون تجریش، قیطریه، محمودیه و زرگنده محدود میشود. [ویرایش] ۱ - معرفی الهیهالهیه محلهای که در منطقه ۱ شهرداری تهران واقع است. در منابع دورهی قاجاریه از الٰهیه به نامهای خُلازیر، خورآذین و یا خودآذین، خرازین و خُلازیل یاد شده است. [۱]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۳۴۵.
[۲]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۳۵۹.
[۳]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۴۳۱.
[۴]
معیرالممالک، دوستعلیخان، رجال عصر ناصری، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۷۹.
[۵]
معیرالممالک، دوستعلیخان، رجال عصر ناصری، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۹۹.
[۶]
جمالزاده، محمدعلی، گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران، برلین، ۱۳۳۵ ش، ص۹۴.
[۷]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۴.
[۸]
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص۳۶۵.
[ویرایش] ۲ - پیشینه مالکیتبلاغی نام الٰهیه را به میرزا محمدجعفر حکیمالٰهی لواسانی (د ۱۲۹۸ هـ.ق/ ۱۸۸۱ م) (ه م)، منسوب دانسته است. [۹]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۴۴.
حکیم الٰهی در سال (۱۲۸۶ هـ.ق) بخشی از اراضی خُلازیر را خریداری کرد. از اینرو، آن قسمت از اراضی که در تملک وی قرارگرفت، به نام او الٰهیه خوانده شد. [۱۰]
الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهشهای ایرانشناسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۳۴.
افضلالملک، تاریخنگار دورهی مظفرالدین شاه، از الٰهیه و خودآذین (خلازیل) همزمان نامبرده، و الٰهیه را در نزدیکی خودآذین ذکر کرده است. [۱۱]
افضلالملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۴۱.
اما بعدها کمکم نام الٰهیه جایگزین نام خلازیر شد و به سراسر آن منطقه اطلاق گشت. [ویرایش] ۳ - تملک امینالدولهپس از مدتی الٰهیه به تملک امینالدوله، میرزاعلی، منشی خلوت عهد ناصرالدین شاه و صدراعظم مظفرالدین شاه درآمد. امینالدوله در آن روزگار در الٰهیه منزل ییلاقی و باغی برپا داشت که تابستانها را برای گریز از گرمای تهران غالباً در آن منزل بهسر میبرد و از مهمانان خود در آنجا پذیرایی میکرد. [۱۲]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۳۴۵.
[۱۳]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۳۵۹.
[۱۴]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ ش، ص۴۳۱.
ظاهراً خانهی امینالدوله، خانهای مجهز و بزرگ بوده است. چنانکه امینالدوله در ربیعالاول سال (۱۳۱۵ هـ.ق) در این خانه از مظفرالدین شاه، فرزندان او و دیگر شاهزادگان، امرا، وزرا و درباریان و خدمهی همراه مظفرالدین شاه پذیرایی مفصلی کرد. [۱۵]
افضلالملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۱۴۲-۱۴۱.
در سال (۱۳۰۸ هـ.ق) امینالدوله توسط شرکتی روسی با سرمایهای اندک حدود ۰۰۰‘ ۲۰ لیره در خلازیر (الٰهیه) یک کارخانهی کبریتسازی ایجاد کرد. اما به سبب آنکه در این منطقه چوب کافی وجود نداشت، نتوانست با کبریت اتریش و سوئد رقابت کند و تعطیل شد. [۱۶]
هدایت، مهدیقلی، گزارش ایران، به کوشش محمدعلی صوتی، تهران، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۰.
[۱۷]
جمالزاده، محمدعلی، گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران، برلین، ۱۳۳۵ ش، ص۹۴.
[۱۸]
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۲، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص ۳۶۵.
محل این کارخانه امروزه در محلهی زرگنده، در نزدیکی امام زاده اسماعیل (زرگنده) است. این کارخانه پس از تعطیل شدن، به غسالخانهی گورستان امامزاده اسماعیل (ع) تبدیل شد. در سال (۱۳۶۱ هـ.ش) نیز در آنجا کارخانهی رنگسازی دایر گردید. [۱۹]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۷.
[۲۰]
تحقیقات میدانی مؤلف.
[ویرایش] ۴ - وضعیت منزل امین الدولهامینالدوله پس از عزل از صدارت، تا زمانیکه به رشت برود، در منزل ییلاقیاش در الٰهیه اقامت داشت. [۲۱]
افضلالملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۶۱ ش، ص۲۳۲-۲۳۳.
پس از مرگ امینالدوله، اراضی الٰهیه بـه ورثهی او از جمله عروسش فخرالدوله ــ دختر مظفرالدین شاه، مادر علی امینی ــ تعلق گرفت. [۲۲]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۵۱.
[۲۳]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۷.
در الٰهیه باغهای بسیاری وجود داشت که تعدادی از آنها متعلق به اعیان، اشراف و شماری دیگر، باغهای ییلاقی سفارتخانههای بعضی از کشورهای اروپایی بودند. امروزه نیز ۳ باغ ییلاقی بزرگ متعلق به سفارتخانههای آلمان (در شمال الٰهیه)، ترکیه (در مرکز الٰهیه) و روسیه (در جنوب الٰهیه) وجود دارد. [۲۴]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۸.
[۲۵]
نقشه راهنمای منطقه یک تهران، گیتاشناسی، تهران، ۱۳۷۷ ش، شم ۳۰۱.
یکی از باغهای بزرگ الٰهیه به امینالدوله تعلق داشت. فرزندان او پس از حفر چاه و لولهکشی آب و قطعهبندی آن، برخی از قسمتهای آن را فروختند، ولی قطعـهای کوچک از قسمت اصلی آن ــ که امـروزه در مسیـر اصلی خیابـان فرشتـه جای دارد ــ همچنان باقی است. [۲۶]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۵۱.
[۲۷]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۸.
[ویرایش] ۵ - باغ امین دفترباغ دیگری که در الٰهیه وجود داشت، متعلق به امیندفتر از اشراف دورهی ناصرالدین شاه بود. [۲۸]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۵۱.
[۲۹]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۸.
امیندفتر علاقهی بسیاری به گل و گلکاری داشت؛ لذا باغ گلی در الٰهیه احداث کرده بود. پس از مرگ امیندفتر، چون وارث درجهی یک نداشت، این باغ به همسرش فاطمه خانم، دختر آصفالدوله والی خراسان رسید. محل اقامت فاطمه خانم نیز در عمارتی در همین باغ بود. این باغ تا رودخانه و پل آن امتداد داشت. در زمان حیات فاطمه خانم این باغ به قطعات کوچک و بزرگ تقسیم شد و به فروش رسید. شرکت نفت ایران و انگلیس در سال (۱۳۰۳ هـ.ش/ ۱۹۲۴ م) قسمت اصلی این باغ ییلاقی را با ساختمان و دیگر تجهیزات و وسایل بهوسیلـهی نمایندهی مدیرعامل شرکت نفت ایران و انگلیس به نام «فرلی»، به مبلغ ۵۰۰‘ ۷ تومان (۵۰۰‘ ۱ لیره)، از فاطمه خانم خرید. این باغ تا زمان خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس، محل سکونت مدیران رده اول آن شرکت بود و برخی از مذاکرات شرکت نفت در همین باغ صورت میگرفت. این باغ که امروزه در شرق خیابان شریعتی جای دارد، همچنان به شرکت نفت تعلق دارد. استخوانبندی این باغ و عمارت آن تغییری نکرده و فقط در داخل آن تغییراتی داده شده است. [۳۰]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ شر.
[۳۱]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۸.
چاپارباشی، نویسندهی مقالهی «در بیان تعریف جغرافیای فیزیکی شمیران» در سال (۱۳۱۹ هـ.ق) نیز از باغی ناتمام در الٰهیه متعلق به امینالدوله نام برده، [۳۲]
چاپارباشی، علیاکبر، «در بیان تعریف جغرافیای فیزیکی شمیران»، یغما، تهران، ۱۳۴۵ ش، س ۱۹، شم ۱۰، ص۵۵۳.
اما شرحی دربارهی آن نداده است.برخی از این باغها بهوسیلهی نهر آبی موسوم به نهرچال که نهری منشعب از رودخانه جعفرآباد بود، آبیاری میشد. این نهر از جنوب قنات مقصودبیک میگذشت و قسمتی از اراضی و باغهای الٰهیه را آبیاری میکرد. [۳۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، ج۱، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۲۱۸.
[۳۴]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۶.
[ویرایش] ۶ - موقعیت محلهالٰهیه هیچگاه دِه مستقلی نبود و در سال (۱۳۲۸ هـ.ش) از آن به عنوان مزرعهای از قصبه زرگنده یاد شده است، [۳۵]
فرهنگ جغرافیایی ایران (استان مرکزی)، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، ج۱، تهران، ۱۳۲۸ ش، ص۱۰۴.
[۳۶]
معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۵۶.
امروزه بهعنوان محلهای در شهر تهران، از شمال به تجریش، از شرق به [قیطریه، از غرب به محمودیه، از جنوب غربی به امانیه و از جنوب به زرگنده محدود است. [۳۷]
نقشه راهنمای منطقه یک تهران، گیتاشناسی، تهران، ۱۳۷۷ ش، شم ۳۰۱.
براساس تعریف شهرداری تهران از شهر تجریش، این محله در جنوب شهر تجریش (ه م) جای دارد. [ویرایش] ۷ - پانویس
[ویرایش] ۸ - منبع• جعفری، شیوا، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «الهیه»، ص۱۸۳. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
