پیمان سعدآباد
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
{{منابع:پیمان سعدآباد (تهران)|عناوین مقالات دانشنامه تهران بزرگ|پیمان سعدآباد (تهران)}}
سعدآباد، پیمان peymān-e saºd-ābād، یک قرارداد امنیتی چهارجانبه بین
ایران،
ترکیه،
عراق و
افغانستان بود.
این پیمان در ۱۷ تیر (۱۳۱۶ هـ.ش / ۸ ژوئیه ۱۹۳۷م) در
کاخ سعدآباد تهران به امضا رسید.
انگیزه اصلی تشکیل این پیمان، مهار نفوذ
اتحاد جماهیر شوروی پس از
انقلاب اکتبر (۱۹۱۷م) بود.
قدرتگیری آلمان و ایتالیا و تمایل آنها به نفوذ در
خاورمیانه نیز از دلایل شکلگیری پیمان بود.
رضاشاه با هدف تقویت موقعیت ایران در برابر شوروی و بریتانیا، بهدنبال اتحاد با همسایگان بود.
بهبود روابط با ترکیه و افغانستان و حل اختلافات مرزی زمینهساز انعقاد پیمان شد.
پیمان دارای یک مقدمه و ۱۰ ماده بود و به زبان فرانسوی نوشته شد.
کشورهای عضو متعهد شدند به تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و در امور داخلی هم دخالت نکنند.
آنها متعهد به حل مسالمتآمیز اختلافات و عدم مشارکت در عملیات تجاوزکارانه علیه یکدیگر شدند.
با آغاز
جنگ جهانی دوم، اهداف پیمان محقق نشد، اما پایهگذار پیمان
بغداد در سال (۱۳۳۴ هـ.ش) شد.
[ویرایش]
پیمان سعدآباد پیمانی امنیتی که در دورهی رضا شاه پهلوی در (۱۷ تیر ۱۳۱۶ ش / ۸ ژوئیه ۱۹۳۷ م) منعقد شد.
این پیمان در محوطهی بیرونی
کاخ سبز (شهوند) واقع در مجموعه کاخهای سعدآباد، میان ۴ کشور ایران، ترکیه، عراق و افغانستان بسته شد.
هرچند با آغاز جنگ جهانی دوم (۱۳۱۸-۱۳۲۴ هـ.ش / ۱۹۳۹-۱۹۴۵ م) اهداف موردنظر آن تحقق نیافت.
[ویرایش]
پس از انقلاب اکتبر (۱۹۱۷ م / ۱۳۳۵ هـ.ق) در روسیه تزاری و سقوط سلسلهی رومانفها، حکومت جدید سوسیالیستی شوروی به یکی از قطبهای سیاسی و نظامی در جهان بدل شد.
برهمین اساس، انگلیسیها بهمنظور جلوگیری از توسعهی نفوذ شوروی که در برقراری روابط دوستانه با کشورهای مسلمان همجوار همت گماشته بود، دولت بریتانیا را واداشت تا افزون بر انعقاد پیمانهای دوجانبهی نظامی با پارهای از کشورهای خاورمیانه، به فکر تشکیل گروهبندی جدیدی در منطقه بیفتد.
با توجه به قدرت روزافزون آلمان و ایتالیا و چشمداشت آن کشورها به منطقهی خاورمیانه، چنین گروهبندیای میان متحدان شناختهشدهی بریتانیا که مرزی مشترک با اتحاد جماهیر شوروی داشتند، میتوانست کمربندی امنیتی به دور آن کشور بکشد و درعینحال، سدی در مقابل دستاندازی ایتالیا و آلمان بر این منطقه ایجاد کند.
[ویرایش]
سیاست خارجی ایران نیز پیش از جنگ جهانی دوم و در دورهی رضا شاه، بر پایهی استوار ساختن موقعیت خود در برابر دو قدرت آن روزگار، شوروی و بریتانیا بود.
این خط مشی تنها با نزدیکی به چند کشور اروپایی ازجمله آلمان تحقق پیدا نمیکرد.
از اینرو، رضا شاه به برقراری روابط دوستانه با دولتهای همجوار و قدرتهای منطقهای همت گماشت.
در ادامهی همین سیاست بود که پیمان دوستی و عدم تعرض، با عنوان پیمان سعدآباد منعقد شد.
[ویرایش]
ترکیه ازجمله کشورهایی بود که ایران به روابط دوستانه با او روی آورد.
برقراری این نوع از روابط برای ایران دستاوردی بزرگ بهشمار میآمد.
چراکه در نتیجهی آن، آزادی مناطق شمالی کشور از سیطرهی کامل شوروی ممکن میشد.
همچنین دسترسی بیشتر ایران به غرب از طریق ترکیه و نیز مسئلهی مشترک آنان دربارهی ناآرامی عشایر کُرد در مرزهایشان از دیگر عوامل نزدیکی این دو کشور بهشمار میرفت.
پس از برقراری این روابط دوستانه، رضا شاه بنـا به دعوت
مصطفی کمال پاشا آتاتورک، رئیس جمهور ترکیه (۱۹۲۳- ۱۹۳۸ م / ۱۳۰۲-۱۳۱۷ هـ.ش)، در سال (۱۳۱۳ هـ.ش / ۱۹۳۴ م) به این کشور سفر کرد.
[ویرایش]
افغانستان دیگر کشوری بود که ایران با توجه به سیاست یادشده و نیز میانجیگری ترکیه بر سر رفع اختلاف مرزی دو کشور، روابطش را به نحو چشمگیری با آن بهبود بخشید.
دربارهی برقراری رابطه با عراق نیز، هرچند مشکلات و مسائل میان دو کشور بیش از دیگر کشورها بود، تلاشهایی ازجمله دربارهی ادارهی مشترک
شط العرب صورت گرفت.
[ویرایش]
از سال (۱۳۱۴ هـ.ش / ۱۹۳۵ م) دولت ایران بهعنوان مبتکر پیمان سعدآباد به فکر ایجاد اتحادی در منطقه افتاد.
نخستینبار این موضوع با وزیران خارجهی ترکیه و عراق در میان گذاشته شد.
طرح عهدنامهی عدم تعرض تهیه گردید.
در مهرماه همان سال، همزمان با برگزاری اجلاس عمومی جامعهی ملل (بعداً
سازمان ملل متحد) در ژنو، این طرح به وزیران خارجهی ترکیه و عراق پیشنهاد شد.
سپس در همانجا به پاراف نمایندگان ۳ کشور ایران، عراق و ترکیه رسید.
دولت افغانستان نیز در آبان همان سال موافقت خود را بهطور کتبی، با پیوستن به این پیمان، به دولت ایران اطلاع داد.
بهاینترتیب در ۱۷ تیر (۱۳۱۶ هـ.ش) در حضور رضا شاه، ملک غازی اول، شاه عراق؛ کمال مصطفى پاشا؛ و محمدظاهرشاه، شاه افغانستان، پیمان عدم تعرض در کاخ سعدآباد تهران به امضای
عنایتالله سمیعی، رشدی اراس، ناجی اصیل و فیض محمدخان، وزیران خارجهی ایران، ترکیه، عراق و افغانستان رسید.
[ویرایش]
پیمان سعدآباد که به زبان فرانسوی نوشته شد، مشتمل بر یک مقدمه و ۱۰ ماده بود.
مدت اعتبار آن بنابر مادهی ۱۰، ۵ سال پیشبینی شده و قابل تمدید نیز بود.
براساس مفاد این پیمان، کشورهای مزبور متعهد شدند:
• تا در امور داخلی یکدیگر مداخله نکنند؛
• مصونیت مرزهای مشترک یکدیگر را کاملاً محترم بشمارند؛
• در مورد تمام اختلافات بینالمللی که با منافع مشترک آنها مربوط است، با یکدیگر مشورت نمایند؛
• در هیچ مورد، خواه به تنهایی و خواه به معیت یک یا چند دولت دیگر، بههیچگونه عملیات متجاوزانه علیه یکدیگر مبادرت ننمایند و در صورت نقض آن، دیگر کشورهای متعاهد میتوانستند موضوع را در شورای جامعهی ملل مطرح کنند؛
• در صورت تجاوز یکی از دولتهای متعاهد به دولتی ثالث، طرف دیگر میتوانست بدون اطلاع قبلی، این عهدنامه را نسبت به متجاوز فسخ بنماید؛
• در حدود سرحدات و مرزهای خود از تشکیل یا عملیات گروههای مسلح و نیز از ایجاد هرگونه تشکیلات برای تخریب مؤسسات موجود یا ایجاد اختلال در نظم و امنیت هر قسمتی از خاک متعاهد دیگر و یا سرنگونی حکومت طرف دیگر، جلوگیری کند؛
• همچنین مقرر شد با توجه به پذیرش میثاق عمومی تحریم جنگ در (۲۷ اوت ۱۹۲۸ م / ۵ شهریور ۱۳۰۷ هـ.ش) توسط کشورهای متعاهد، حل هرگونه اختلاف یا منازعهی احتمالی میان آنها، فقط از راههای مسالمتآمیزی که برای این منظور فعلاً میان کشورهای متعاهد موجود است و یا در آینده موجود شود، برطرف گردد؛
• هیچیک از این مواد عهدنامه نمیتواند به هیچوجه تعهداتی را که دولتهای متعاهد بهموجب میثاق جامعهی ملل متقبل شدهاند، تضعیف نماید.
[ویرایش]
پیمان سعدآباد در ۲۵ اسفند (۱۳۱۶ هـ.ش) در مجلس شورای ملی به ریاست
حسن اسفندیاری تصویب شد.
در ۲۱ فروردین (۱۳۱۷ هـ.ش) به امضای رضا شاه رسید.
سرانجام در ۳ خرداد (۱۳۱۷ هـ.ش)، حکم مبادلهی نسخهی مصوب عهدنامهی مزبور میان کشورهای طرف قرارداد صادر گردید.
[ویرایش]
با امضای پیمان سعدآباد مقرر شد که شورایی ائتلافی در کنار آن تشکیل شود و این شورا همهساله در یکی از ۴ کشور به مذاکره بنشیند.
جلسهی نخست در ۳۰ شهریور (۱۳۱۶ هـ.ش / ۲۱ سپتامبر ۱۹۳۷ م) در تهران تشکیل شد.
جلسهی دوم که قرار بود در (۱۳۱۸ هـ.ش / ۱۹۳۹ م) در افغانستان برگزارگردد، با شروع جنگ جهانی دوم تشکیل نشد.
[ویرایش]
پس از جنگ جهانی دوم، اهداف مورد نظر پیمان سعدآباد در عمل تحقق نیافت.
این پیمان سنگ بنای
پیمان بغداد در (۱۳۳۴ هـ.ش / ۱۹۵۵ م) شد.
[ویرایش]
[ویرایش]
•
موسویزاده، حسن، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «پیمان سعدآباد»، ص۹۹۹.
