|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
پسقلعه pas-qalʾe، روستایی در بخش رودبار قصران (شهرستان شمیران، شمال تهران) است. نام آن بهدلیل قرارگیری در پشت قلعه تاریخی شمیران انتخاب شده است. نامهای دیگر آن پستقلعه و دربندعلیاست. امروزه زیرنظر بخش رودبار قصران اداره میشود و از شرق به کوههای امامزاده قاسم، از غرب به درکه، از شمال به توچال و از جنوب به دربند و سربند محدود میشود. مسیرهای دسترسی یکی مسیر کنار رودخانه و دیگری مسیر کوهستانی است. مناطق کوهستانی اطراف آن بند یخچال، اوسون و اسپیدکمر میباشد. دارای آبوهوای خنک در بهار و تابستان، سرد و سخت در زمستان است. محصولات باغی آن گیلاس، آلبالو، آلو، گردو و خیار شمیرانی است. منابع آب رودخانه و آبشار پسقلعه سرچشمه از فراخلا و دره اُروس است. این مکان دارای معدن سرب با ترکیبات نقره و روی است. جمعیت آن در سال (۱۳۳۵ هـ.ش) حدود ۲۰۰ نفر بود. پسقلعه با وجود نزدیکی به حریم شهر تهران بهسبب ویژگیهای کوهستانی آن، دچار کمبود امکانات رفاهی است. از جمله در زمستان بهدلیل سرما، امکان استفاده از آب لولهکشی وجود ندارد، نبود گازرسانی، خانه بهداشت، حمام عمومی، تعطیلی مدرسه بهدلیل دشواری تردد معلمان و استفاده از چارپایان برای حملونقل. جاذبههای تاریخی و فرهنگی آن سرقلا مکان قلعهی تاریخی شمیران بوده است و هنوز آثاری از خرابههای این قلعه در آن برجاست. قلعه شمیران در گذشته کاربرد نظامی داشته و همچنین در سال (۸۳۱ هـ.ق) توسط امیر سید محمد از سادات بنیکیا محاصره شده و امروزه ایستگاه پایانی تلهسیژ دربند شده است. بقعهای امامزاده ابراهیم بنایی سنگی و چهارگوش با موقوفاتی مانند مسجد و قهوهخانه در آنجاست. [ویرایش] ۱ - معرفی روستای پس قلعهپس قلعه روستایی از توابع بخش رودبار قصران شهرستان شمیران، واقع در شمال کلانشهر تهران است. زمینهای پسقلعه از شرق به کوههای امامزاده قاسم، از غرب به بلندیهای درکه، از شمال به دامنههای توچال و از جنوب به دربند و سربند محدود میشود. دسترسی به پسقلعه از طریق سربند است و میتوان از دو مسیر به روستا رسید: نخست مسیری که از کنار رودخانه میگذرد و دیگری مسیر کوهستانی که تلهسیژ دربند در امتداد آن نصب شده است. امروزه پسقلعه پایگاهی برای صعود کوهنوردان و گردشگران بهشمار میرود. پسقلعه تا چندی قبل، زیرنظر شهرداری منطقهی ۱ تهران اداره میشد. امروزه (۱۳۹۲ هـ.ش) از توابع بخش رودبار قصران بهشمار میرود. این امر با توجه به دوری پسقلعه از مرکز بخش رودبار قصران، دشواریهایی را برای مردم این روستا پدید آورده است. [۱]
سیفی، زهرا، «بخشی از ساكنان منطقه یك تهران برای امرار معاش، با چهارپا تردد میكنند»، کپر (مل )، بش.
[۲]
کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ۱۳۵۵ ش، ج۱، ص۴۲۳.
[ویرایش] ۲ - ریشهشناسی نام پسقلعهنامگذاری پسقلعه با موقعیت این روستا نسبت به قلعهی تاریخی شمیران ارتباط دارد. [۳]
کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ۱۳۵۵ ش، ج۱، ص۱۸۸.
این روستا در پشت (شمال) قلعهی تاریخی شمیران قرار گرفته است. تا دربند ۲کمـ فاصله دارد. نام پسقلعه گاه بهصورت پستقلعه نیز ثبت شده است. [۴]
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایره جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش، ص۴۱.
بلاغی عقیده دارد نام قدیم آن دربندعلیا بوده است. [۵]
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۲۸ ش، ص۳۹.
[ویرایش] ۳ - جغرافیا و موقعیت پسقلعهبلندیهای پیرامون پسقلعه عبارتاند از: بند یخچال، اوسون و اسپیدکمر. بند یخچال درواقع صخرهای بزرگ است که مدتها قبل ریزش کرده است و از آنجا که در زمستانها برف و یخ میان درز و حفرههای سنگهای آن یخ میزند، بند یخچال خوانده میشود. پسقلعه در بهار و تابستان هوایی خنک و مطبوع دارد، اما زمستان آن سرد و توانفرساست. این روستا زمین کشاورزی ندارد و محصولات باغی آن گیلاس، آلبالو، آلو، گردو و خیار شمیرانی است. به نوشتهی ستوده، مردم پسقلعه تا دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) گلهداری نیز میکردند. [۶]
کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ۱۳۵۵ ش، ج۱، ص۱۶۶.
در میان روستای پسقلعه، تکیهای وجود دارد که مراسم عزاداری در آن اجرا میشود. [۷]
کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ۱۳۵۵ ش، ج۱، ص۱۶۶.
جمعیت این روستا در سرشماری (۱۳۳۵ هـ.ش)، بالغ بر ۲۰۰ تن بود. [۸]
گزارش مشروح حوزه سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ۱۳۳۷ ش، ص۲.
[۹]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش.
[ویرایش] ۴ - چالشهای دسترسیموقعیت کوهستانی پسقلعه و به تبع آن دشواری دسترسی به این روستا از دیرباز زبانزد بوده است. ضربالمثلی در اینباره میگوید: «اگر فضول نباشد شاه چه میداند پسقلعه کجاست.» مراد اینکه اگر شاه برای این روستای محقر خراج تعیین کرده، بـه سعایت نمامان بوده است. [۱۰]
لغتنامه دهخدا.
با اینحال در عهد قاجار، پسقلعه ازجمله گردشگاههای بهاری ناصرالدین شاه بهشمار میآمده است. [۱۱]
روزنامه ایران، تهران، ش۱۵، کتابخانه ملی، ۱۳۷۴ ش، ج ۱، ص۴۱.
[ویرایش] ۵ - مشکلات رفاهی و کمبود امکاناتامروزه پسقلعه با وجود نزدیکی به حریم شهر تهران و بهسبب ویژگیهای کوهستانی آن، دچار کمبود امکانات رفاهی است، از جمله: • در زمستانها به دلیل سرما، امکان استفاده از آب لولهکشی وجود ندارد و مردم از چشمههای محلی برای آشامیدن استفاده میکنند؛ • این روستا گازکشی نشده است؛ • خانهی بهداشت ندارد؛ • حمام عمومی ندارد و حدود ۶۰٪ از خانههای آن فاقد حمام است. • از سوی دیگر، هرچند از مدتها پیش، در آنجا مدرسه تأسیس شده است، ظاهراً بهسبب دشواری آمدوشد آموزگاران، تعطیل مانده است و کودکان روستا ناچارند برای تحصیل، به مدرسههای محلههای مسکونی پاییندست پسقلعه بروند. رفتوآمد کودکان در زمستان سخت است و بههمین سبب بخشی از دانشآموزان ترکتحصیل میکنند. • اهالی روستای پسقلعه برای حملونقل مایحتاج خود نیازمند استفاده از چارپایاناند. به گفتهی اهالی، تا به حال چند بیمار بهدلیل نبود راه مناسب پیش از رسیدن به مراکز درمانی، فوت کردهاند. [۱۲]
سیفی، زهرا، «بخشی از ساكنان منطقه یك تهران برای امرار معاش، با چهارپا تردد میكنند»، کپر (مل )، بش.
[ویرایش] ۶ - رودخانه و آبشار پسقلعهرودخانه و آبشار پسقلعه از جمله ویژگیهای طبیعی این روستا بهشمار میروند. این رودخانه از مسیر فراخلا و درهی اُرُس سرازیر میشود. پس از گذر از باغهای اوسون، از پسقلعه میگذرد. نهر دیگری از درهی غربی اوسون سرچشمه میگیرد. کمی پایینتر از اوسون به آبدرهی فراخلا میریزد. سرانجام به رودخانهی اصلی که از آبشار پسقلعه فرومیریزد، میپیوندد. این رود پس از گذشتن از پسقلعه به دربند و تجریش میرسد. [۱۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش.
[ویرایش] ۷ - قلعه تاریخی شمیران و پیشینه نظامیدر مسیر سربند به پسقلعه کوهی قرار دارد که تنها از مسیر جنوب غربی به رشتهکوه دیگری متصل شده است. این ارتفاع که اهالی محله آن را سرقلا مینامند. بهصورت طبیعی دسترسی دیگری ندارد و اطراف آن را پرتگاه تشکیل میدهد. سرقلا مکان قلعهی تاریخی شمیران بوده است. هنوز آثاری از خرابههای این قلعه در آن برجاست. [۱۴]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۱۶۷.
[ویرایش] ۸ - وجه تسمیه قلعهقلعهی شمیران با توجه بهموقعیت خاص و دسترسی محدود به آن، کاربرد نظامی داشته است. [۱۵]
کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ۱۳۵۵ ش، ج۱، ص۱۹۰.
در متون تاریخی گزارشهایی دربارهی محاصرهی این قلعه بهدست امیر سید محمد، از سادات بنیکیا حسینیان گیلان به سال (۸۳۱ هـ.ق) وجود دارد. [۱۶]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدجواد مشکور و محمدحسین تسبیحی، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۲۸۵.
مکان تاریخی قلعهی شمیران امروزه ایستگاه پایانی تلهسیژ دربند شده است. بهنظر حسین کریمان، نخستین اشارات تاریخی بهنام شمیران، مربوط به این قلعه است. [۱۷]
مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدجواد مشکور و محمدحسین تسبیحی، تهران، ۱۳۵۵ ش،ج۱، ص۵۲.
پس از گذشت سالها هنوز در افواه مردم محلی شهرت دارد که امیری به نام شاه میران در قلعه بوده و نام شمیران نیز برگرفته از نام او ست. [۱۸]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۱۶۹-۱۷۰.
[ویرایش] ۹ - بقعه امامزاده ابراهیم و موقوفاتبقعهی امامزاده ابراهیم که ظاهراً از سادات موسوی است، در پسقلعه قرار دارد. بنای این امامزاده بقعهای سنگی و چهارگوش به طول و عرض تقریبی ۴ متر دارد. در پناه درختان بر بالای دامنهی غربی درهی پسقلعه قرار گرفته است. ایوانی در سمت شرق، مدخل آن را تشکیل میدهد و ضریح چوبی کوچکی بهصورت مشبک در آن نصب شده است. [۱۹]
مصطفوی، محمدتقی، «نوشتهها و بناهای تاریخی در تهران قدیم و خارج شهر»، اطلاعات ماهانه، تهران، ۱۳۳۱ ش، س ۵، شم ۴، ص۱۶.
این امامزاده موقوفاتی شامل مسجد، سقاخانه، قهوهخانه و باغچهای داشته که در (۱۳۱۵ هـ.ق) از سوی شيخ محمد آبشاری وقف شده است. [۲۰]
بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ۱۳۵۰ ش، ص۳۹.
[۲۱]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۱۸۰.
در کوههای اطراف پسقلعه، معدن سرب با ترکیبات نقره و روی وجود داشت. در دورهی ناصرالدین شاه نیز نمونههایی از سنگ این معدن برای استخراج نقره از آن آزمایش شد. صنیعالدوله قصد داشت کارخانهای برای استخراج نقره از سنگ معدن پسقلعه احداث کند. [۲۲]
نک، اعتماد السلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ش، ص۷۷،۷۹،۸۲۹.
[۲۳]
هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۶۴.
[۲۴]
Kapar, www.kapar.ir/ main/ index.php?Page= definition & UID=۲۸۵۴۱۰.
[ویرایش] ۱۰ - پانویس
[ویرایش] ۱۱ - منبعتاره، مسعود، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «پس قلعه»، ص۵۷۹. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
