|
| ||||||||||||||||||||||||||||||
آذری، قهوهخانه qahve-xāne-ye āzarī، قهوهخانهای سنتی در میدان راهآهن تهران که در سال (۱۳۲۷ هـ.ش) توسط عبدالحمید آذریپور تأسیس شده است. این مکان فرهنگی با معماری سنتی و تزییناتی از آثار نقاشی قهوهخانهای و اشیای آیینی، بهعنوان یکی از قهوهخانههای برجسته تهران شناخته میشود. در آن مجالس نقالی، شاهنامهخوانی، مراسم مذهبی و بازیهای سنتی برگزار میشده است. قهوهخانه آذری در سالهای (۱۳۸۱ و ۱۳۸۹ هـ.ش) موفق به دریافت جوایز بینالمللی در حوزه گردشگری شد. در سال (۱۳۸۴هـ.ش) در فهرست آثار فرهنگی ـ تاریخی به ثبت رسید. امروزه این مکان نماد مهمی از فرهنگ قهوهخانهای و مهماننوازی ایرانی محسوب میشود. [ویرایش] ۱ - معرفی قهوه خانه آذریقهوه خانه آذری قهوهخانهای که در میدان راهآهن، ابتدای خیابان ولیعصر واقع است. [ویرایش] ۲ - تاریخچه تأسیسعبدالحمید آذریپور اصفهانی این قهوهخانه را در سال (۱۳۲۷ هـ.ش/ ۱۹۴۸ م) بنیاد نهاد. طرح بازسازی و احیای قهوهخانه آذری همراه با دیگر قهوهخانههای سنتی شهر تهران به سفارش معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران، زیر نظر دفتر پژوهشهای فرهنگی از خرداد سال (۱۳۷۲ هـ.ش) آغاز به کار کرد. در تاریخ (۱/ ۵/ ۱۳۸۴ هـ.ش) این قهوهخانه جزء ابنیه فرهنگی ـ تاریخی ثبت گردید. [ویرایش] ۳ - افتخارات بینالمللیقهوهخانه آذری دو نوبت در سالهای (۱۳۸۱ هـ.ش/ ۲۰۰۲ م) و (۱۳۸۹ هـ.ش/ ۲۰۱۰ م) جایزه بینالمللی جذب توریست، هتل و صنعت سوروسات چینی را در مادرید اسپانیا بهعنوان یکی از مؤسسات و سازمانهای برتر در زمینه جهانگردی و مهماننوازی دریافت کرده است. [ویرایش] ۴ - ساختار و معماریساختمان قهوهخانه حدود ۲۷۰ مـ۲ مساحت دارد که شامل یک فضای سرپوشیده (تالار قهوهخانه)، یک حیاط و یک آشپزخانه است. فضای سرپوشیده در ضلع غربی خیابان ولیعصر واقع شده است. حیاط قهوهخانه در پشت این فضا و در قسمت غربی آن جای دارد. معماری ساختمان قهوهخانه ساده و معمولی است و از آرایهها و تزیینهای معمول در قهوهخانههای قدیم، هیچ اثر و نشانی در آن نیست. بنابه گفته قهوهخانهدار، در گذشته فضای سرپوشیده قهوهخانه آینهکاری داشته و چند تابلوی نقاشی از داستانهای شاهنامه آرایه دیوارهای آن بوده است. [ویرایش] ۵ - تزیینات داخلیساختمان قهوهخانه به چند فضای سرپوشیده، نیمهبسته و باز با کاربریهای گوناگون تقسیم میشود. فضای سرپوشیده یا اصلی ساختمان، دربرگیرنده بخشهای ارتباطی، خدماتی و پذیرایی است و ورودی قهوهخانه در همین قسمت واقع شده است. فضای باز یا سرگشوده آن، که حیاط یا باغچه قهوهخانه است، کاربری پذیرایی و ارتباطی دارد. فضای نیمهبسته قهوهخانه در انتهای حیاط ساخته شده و شامل یک صفه یا سکوی سقفدار آجری با پیشانی آجرکاری است که دارای کارکردهای مختلف نمایشی ـ هنری و پذیرایی است. تالار سرپوشیده قهوهخانه به شکل L، و یک بازوی آن باریکتر از بازوی دیگر است. بازوی باریک در ابتدای تالار قرار گرفته و پیشخوانِ قهوهخانه در میان آن ساخته شده است. تالار اصلی پذیرایی یا شاهنشین قهوهخانه در بازوی پهن و گشاد فضای سرپوشیده قرار دارد. این تالار در ضلع غربی از طریق دو دهانه با درها و پنجرههای شیشهای الوان و شمسهدار به فضای باز یا حیاط قهوهخانه راه مییابد و از آن نور میگیرد. روی دیوارهای ضلع جنوبی، شمالی و شرقیِ تالار قابهایی کاهگلی با دور گچی تعبیه شده که روی آنها را با تابلوهای نقاشی و عکسهای پهلوانان ورزش باستانی پوشاندهاند. این درگاه را با شمایل امیر مؤمنان علی (علیهالسلام) و چراغهای پایهبلند بلوری شرابهدار آراستهاند. در میان این فضا حوضچهای مستطیلشکل، سنگی و پاشویهدار با پوششی از کاشی آبیرنگ و جایی برای قراردادن قلیان یا گلدان در چهارگوشه لبه آن، تعبیه شده است. بساط سماور و چای در بخشی از فضای سرپوشیده و وسایل پختوپز در آشپزخانهای در ضلع جنوبی حیاط قرار دارد. حیاط قهوهخانه دارای باغچهای با چند درخت و درختچه است. پیش از این، حوضی در وسط حیاط بوده که آن را پر کردهاند. [ویرایش] ۶ - اشیاء سنتی و آیینیفضاهای داخلی قهوهخانه با مجموعهای از اینگونه تابلوها تزیین شده است: • شمایل حضرت امیرالمؤمنین (علیهالسلام)؛ • یک نسخه عکسی از آثار نقاشی سده (۱۱ هـ.ق/ ۱۷ م)؛ • تابلوهایی از آثار استادان مکتب نقاشی قهوهخانه، مانند استاد حسین همدانی و استاد حسن اسماعیلزاده؛ • عکسهای چند تن از پهلوانان و کشتیگیران و زورخانهکاران برجسته و نامدار قدیم ایران، مانند پهلوان ابراهیم یزدی، پهلوان اکبر خراسانی و پهلوان حاج سید حسین رزاز. [ویرایش] ۷ - تزئینات و نمای ظاهریمجموعهای از اسباب و ظروف سفالی، چینی، شیشهای، چوبی و فلزی، ازجمله اسباب سماور و چای، اسباب دود و دم و ظروف غذاخوری، رفها و طاقچههای قهوهخانه را زینت میبخشد. قاب کاهگلی دیوار ضلع غربیِ ایوان قهوهخانه با بعضی از وصلههای درویشی و علامتهای صنفی آراسته شده است. سخنوران و نقالان به هنگام سخنوری و نقالی در ایوان، از این دیوار همچون سردمی آراسته به نشانهها و علامات درویشی و صنفی استفاده میکنند. این اشیاء عبارتاند از: تختهپوست، تبرزین، کشکول، رشمه، منتشا، هزارگره، شاخ نفیر، چنته، شمشیر، خنجر، کلاهخود، سپر، مطراق، زنگ و دندان نهنگ. یک توق با تیغه یا زبانه فولادی بلند در حیاط قهوهخانه، پای حوض قرار دارد. روی این تیغه و در سینه آن شمایل حضرت رسول (صلی اللهعلیهوآلهوسلم) تعبیه شده است که قرآن در دست دارد و در بالای زبانه، شمایل حضرت علی (علیهالسلام) واقع است. در کناره و اطراف آن، آیاتی از قرآن کریم کندهکاری شده است. در دو سوی تیغه فولادی روی محور افقی دو پرنده فلزی به قرینه نشاندهاند. روی دو زائده در چپ و راست زبانه هم دو سر اژدها با دهان باز جاسازی شده است. چند تخته طاق شال ترمه و دو تکه پارچه سبز نیز زینتبخش محور افقی است. توق یکی از نشانهای دینی و علامتهای پاتوقداران قدیم در تکیهها و در قهوهخانههای معتبر بوده است. این توق بهعنوان نشانهای از آن رسم و سنت، به یاد گذشتهها و گذشتگان، در قهوهخانه جای گرفته است. [ویرایش] ۸ - سنتهای فرهنگی و مراسمسالها در این قهوهخانه بساط نقالی و شاهنامهخوانی و بعضی از بازیهای مرسوم در قهوهخانهها مانند ترنابازی بر پا میشده است. چند سال هم مرشد برزو، نقال مشهور تهران، در آن نقل گفته است. در شبهای ایام محرم نیز در قهوهخانه مجلس ذکر مصیبت بر پا بوده است، اما اکنون در آنجا برنامه نقالی و شاهنامهخوانی و مجلس عزاداری بر پا نمیشود. [۱]
آذری، مصطفى (مالک قهوهخانه آذری)، گفتوگو با مؤلف.
[ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• جانملکی، نسیم، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آذری، قهوه خانه»، ص۳۳۱. |
||||||||||||||||||||||||||||||
