|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
زبان و ادب فارسی، فرهنگستان farhangestān-e zabān va adab-e fārsī، مؤسسهای علمی، پژوهشی و فرهنگی است که در راستای حفظ، گسترش و پالایش زبان فارسی فعالیت میکند. این نهاد نخستینبار در دوره پهلوی اول و در پی دغدغههای هویتملی و مقابله با نفوذ واژگان بیگانه شکل گرفت. فرهنگستان تاکنون سه دوره تاریخی را پشت سر گذاشته است: • فرهنگستان اول (۱۳۱۴–۱۳۳۳ هـ.ش)؛ وظایف آن شامل واژهگزینی، تدوین دستور زبان، پژوهش در گویشها و زبانهای ایرانی، تولید دانشنامه و نشریات علمی است.• فرهنگستان دوم (۱۳۴۹–۱۳۶۰ هـ.ش)؛ • فرهنگستان سوم (از ۱۳۶۸ هـ.ش تا کنون). این نهاد امروزه در مجموعه فرهنگستانها در بزرگراه حقانی تهران مستقر است. [ویرایش] ۱ - معرفی فرهنگستان زبان و ادب فارسیفرهنگستان زبان و ادب فارسی مـؤسـسـهای عـلـمـی ـ پژوهشی ـ فرهنگی است. [ویرایش] ۲ - پیدایش اندیشه فرهنگستاندر اواخر دوره قاجار و آغاز دوره پهلوی و در پی آشنایی ایرانیان با تمدن مغربزمین و فراهم آمدن بستری مناسب برای فعالیتهای گستردهی فرهنگی، با ایجاد نهادهای تمدنی و شکلگیری اندیشههای ملتگرایانه، مخالفتهای گستردهای با ورود واژگان و اصطلاحات بیگانه به زبان فارسی آغاز شد. از اینرو، انجمنها و محافل ادبی دوره قاجار را به سبب تأثیری که در حفظ سلامت و آراستگی و نیز تقویت بنیه زبان فارسی داشتهاند، میتوان بنیانگذار اصلی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ایران دانست. [۱]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۶.
[ویرایش] ۳ - گامهای نخست: پیش از تأسیس رسمیپیش از تأسیس نخستین فرهنگستان، وزارت معارف با تشکیل «آکادمی طبی» و «انجمن علمی»، درصدد برآمد تا انجمنهایی متشکل از کارشناسان و ارباب فن برپا کند. برای مطالعه در این امر، جلسههایی با حضور چند تن از پزشکان و دانشمندان برجسته تشکیل شد، و در یکی از این جلسات نیز نام فرهنگستان بهعنوان جایگزینی برای واژه آکادمی برگزیده شد. [۲]
«تاریخی از فرهنگستان ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۲۲ ش، س ۱، شم ۱، ص۶.
[ویرایش] ۴ - برگزاری جلسات رسمینخستین جلسه رسمی فرهنگستانِ اول در ۱۲ خرداد (۱۳۱۴ هـ.ش) در زمان نخستوزیری محمدعلی فروغی و به ریاست او و نیز با حضور ۲۴ تن عضو پیوسته در مدرسه عالی حقوق تشکیل شد. محمدتقی بهار، علیاکبر دهخدا، سعید نفیسی، بدیعالزمان فروزانفر، محمود حسابی، علیاصغر حکمت، عیسى صدیق و ولیالله نصر، برخی از اعضای پیوسته این فرهنگستان بودند. [ویرایش] ۵ - اعضای وابستهفرهنگستان اعضای وابستهای نیز داشت که از آن میان میتوان به محمدعلی جمالزاده، ابراهیم پورداود، عباس اقبال آشتیانی، علیاکبر سیاسی، آرتور کریستنسن دانمارکی و هانری ماسه فرانسوی اشاره کرد. [۳]
«تاریخی از فرهنگستان ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۲۲ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۶.
[۴]
صدیق، عیسى، تاریخ فرهنگ ایران، تهران، ۱۳۳۶ش، ص۳۵۴.
[۵]
«اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بش).
[ویرایش] ۶ - فعالیتهای فرهنگستانفضای سیاسی آن زمان، فرهنگستان را ناگزیر ساخت که تأمل و بیشترِ مطالعات خود را صرف برگزیدن واژگان اصیل فارسی و ترویج آنها بهعنوان معادلی برای واژگان بیگانه سازد. این فرهنگستان در آغاز فعالیت خود، واژههای مناسبی را معادلسازی کرد. [۶]
یغمایی، حبیب، «تأسیس فرهنگستان»، یغما، تهران، ۱۳۴۷ ش، س ۲۱، شم ۶، ص۲۹۵-۲۹۳.
[۷]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۸.
[۸]
روستایی، محسن، تاریخ نخستین فرهنگستان ایران، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۱۸.
در سال (۱۳۱۴ هـ.ش) کمیسیونهایی برای تهیه فرهنگ و دستور زبان، و پژوهش درباره اصطلاحات جغرافیایی و نشر کتب کهن تشکیل یافت، اما دستاورد چشمگیری نداشت. [۹]
«تاریخی از فرهنگستان ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۲۲ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۶.
[۱۰]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۸.
[۱۱]
یغمایی، حبیب، «تأسیس فرهنگستان»، یغما، تهران، ۱۳۴۷ ش، س ۲۱، شم ۶، ص۲۹۵-۲۹۳.
[۱۲]
روستایی، محسن، تاریخ نخستین فرهنگستان ایران، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۱۸.
از دهم شهریور سال (۱۳۱۴ هـ.ش) به بعد، مدرسه عالی سپهسالار (دانشکده معقول و منقول) بهعنوان مقر فرهنگستان ایران در نظر گرفته شد. نشستهای این فرهنگستان تا سال (۱۳۲۱ هـ.ش) و پیش از بنای ساختمان جدیدش در جنب دانشکده یادشده، در همانجا برگزار میشد. [۱۳]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۸- ۱۳۹.
[ویرایش] ۷ - فرهنگستان اولفرهنگستان (اول) در بهمن (۱۳۱۵ هـ.ش) نظامنامهای برای بازبینی اصطلاحات علمی تصویب کرد و در آن به شرح روش و ضوابط معادلیابی پرداخت. [۱۴]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۹.
این فرهنگستان در همان سال طرح تألیف و تدوین فرهنگ زبان فارسی را نیز تصویب کرد که حاصل آن انتشار دو فرهنگ ارزشمند، اما ناتمام بود. [۱۵]
روستایی، محسن، تاریخ نخستین فرهنگستان ایران، تهران، ۱۳۸۵ ش، ص۱۱۱.
۷.۱ - انحلال و تجدید ساختاربا وجود کلیه اقدامات صورت گرفته، رضا شاه در ۷ اردیبهشت (۱۳۱۷ هـ.ش) فرهنگستان را به سبب نارضایی از فعالیتهای آن منحل ساخت. هفته بعد فرمان تشکیل دوبارهی آن را به ریاست علیاصغر حکمت وزیر معارف وقت، صادر کرد. [۱۶]
صدیق، عیسى، یادگار عمر، تهران، ۱۳۵۴ ش، ج۲، ص۲۵۴.
نخستین جلسهی عمومی فرهنگستان، پس از انحلال و تشکیل مجدد در ۲۱ اردیبهشت به ریاست علیاصغر حکمت تشکیل شد. پس از چند ماه و در پی کنارهگیری حکمت از وزارت معارف، اسماعیل مرآت به کفالت این وزارتخانه منصوب شد و اداره امور فرهنگستان را نیز برعهده گرفت. ۷.۲ - فعالیتها و دستاوردهادر آذر (۱۳۲۰ هـ.ش) محمدعلی فروغی و سال بعد نیز ادیبالسلطنه سمیعی به ریاست فرهنگستان برگزیده شدند. [۱۷]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۳۹- ۱۴۰.
در زمان ریاست ادیبالسلطنه، کار «زبانپیرایی» و «واژهسازی» متوقف شد و فعالیت فرهنگستان بیشتر جنبهای ادبی ـ پژوهشی یافت و مجله نامه فرهنگستان نیز از دستاوردهای همین دوره (۱۳۲۲ هـ.ش) است. [۱۸]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۴۰.
۷.۳ - تشکیل انجمن ادبیدر سال (۱۳۲۵ هـ.ش) انجمن ادبی فرهنگستان به ریاست محمدتقی بهار تأسیس، و کمیسیونهای زبانشناسی، باستانشناسی، قواعد و دستور زبان، تئاتر، موسیقی، ترانهها و جز آنها در جنب آن دایر شد. از آن پس، فرهنگستان فعالیت اصلی خود را بر پژوهش در زبان و ادب فارسی متمرکز ساخت و تا اندازهای از مسیر پیشین که عمدتاً متوجه واژهسازی بود، فاصله گرفت. [۱۹]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۴۱.
در سال (۱۳۳۳ هـ.ش) فرهنگستان اول که حاصل کار آن به تصویب رساندن ۰۰۰‘۲ واژه و انتشار مجله نامه فرهنگستان بود، به طور رسمی تعطیل شد. [۲۰]
«اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بش).
۷.۴ - پایان فعالیتدر ۵ مرداد سال (۱۳۴۷ هـ.ش) فرمان تأسیس «بنیاد شاهنشاهی فرهنگستانهای ایران» صادر شد. در آبان سال (۱۳۴۹ هـ.ش) وزیر فرهنگ و هنر ۱۱ تن از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان ایران ــ ازجمله صادق کیا، محمد مقدم و حسین گلگلاب ــ را به محمدرضا شاه معرفی کرد. [۲۱]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۴۱-۱۴۲.
[۲۲]
صفارمقدم، احمد، «فرهنگستان دوم»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۲، ص۱۵۸.
[۲۳]
کیا، صادق، مقدمه بر فرهنگستان زبان ایران (هم)، ص۱.
[ویرایش] ۸ - فرهنگستان دومفرهنگستان دوم در ۲۳ آبان سال (۱۳۴۹ هـ.ش) با عنوان «فرهنگستان زبان ایران» تشکیل جلسه داد و فعالیت خود را به طور رسمی آغاز کرد. ۸.۱ - اهداف فرهنگستانفرهنگستان در این دوره دو هدف عمده داشت که عبارتند از: • نگهداری از زبان فارسی از طریق واژهگزینی؛ • مطالعه درباره زبانها و گویشهای ایرانی را در قالب ۴ پژوهشگاه: • واژهگزینی؛ • واژههای فارسی؛ • زبانهای باستانی، میانه و گویشهای ایرانی؛ • دستور زبان فارسی مورد پیگیری قرار داد. [۲۴]
سمیعی (گیلانی)، احمد، «سابقه فرهنگستان در ایران»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۱، ص۱۴۲.
[۲۵]
صفارمقدم، احمد، «فرهنگستان دوم»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۲، ص۱۵۸-۱۶۰.
[۲۶]
فرهنگستان زبان ایران، تهران، ۱۳۵۱ ش، ص۳-۱۱.
۸.۲ - وضعیت فرهنگستان پس از انقلاب اسلامیاین فرهنگستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدتی کوتاه، فعال بود، اما درسال (۱۳۶۰ هـ.ش) همراه با ۱۱ مرکز و سازمان پژوهشی دیگر در زمینه علوم انسانی و اجتماعی منحل شد. بعد به جای آن سازمانی به نام مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ه م) تشکیل شد. [۲۷]
«اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بش).
[۲۸]
صفارمقدم، احمد، «فرهنگستان دوم»، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۴ ش، س ۱، شم ۲، ۱۶۱-۱۷۲.
[ویرایش] ۹ - فرهنگستان سومدر سال (۱۳۶۸ هـ.ش) شورای عالی انقلاب فرهنگی، اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) را تشکیل شد. ۹.۱ - تأسیس و اهدافدر سال (۱۳۶۸ هـ.ش) شورای عالی انقلاب فرهنگی، اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) را تشکیل شد. با اهداف: • حفظ سلامت و تقویت و گسترش زبان فارسی و تجهیز آن به منظور برآوردن نیازهای روزافزون فرهنگی و علمی و فنی؛ • ایجاد هماهنگی در فعالیتهای مراکز فرهنگی و پژوهشی در حوزه زبان و ادب فارسی؛ • سازمان دادن به تبادل گسترده تجربیات در زمینه تحقیقات و مطالعات در این حوزه؛ • صرفهجویی در نیرو و هزینه؛ • ایجاد مرجعی معتبر و برخوردار از وجهه و اعتبار جهانی در ایران، تصویب کرد. [۲۹]
«اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بش).
۹.۲ - ساختار سازمانیارکان فرهنگستان زبان و ادب فارسی عبارتاند از: • رئیسجمهور در مقام ریاست عالیه فرهنگستان؛ شورای فرهنگستان از میان اعضای خود، رئیس فرهنگستان را برای مدت ۴ سال انتخاب و برای تأیید و صدور حکم به رئیسجمهور معرفی میکند.• هیئت امنای فرهنگستانها؛ • شورای فرهنگستان؛ • رئیس فرهنگستان؛ • سرانجام، دبیر فرهنگستان. دبیر فرهنگستان نیز به انتخاب و حکم رئیس فرهنگستان منصوب میشود. [۳۰]
«اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «تاریخچه»، «درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بش).
[ویرایش] ۱۰ - اعضا و گروههای فعالدر حال حاضر سال (۱۳۸۹ هـ.ش) اعضای پیوسته این فرهنگستان از ۲۵ تن ایرانی و ۴ غیرایرانی تشکیل شدهاند. گروههای فعال در فرهنگستان امروزه متشکل است از: • ادبیات معاصر؛ • ادبیات تطبیقی؛ • دانشنامه تحقیقات ادبی (که از وظایف آن تدوین دانشنامه زبان و ادب فارسی است)؛ • دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه قاره؛ • دستور زبان، زبانها و گویشهای ایرانی؛ • فرهنگنویسی، واژهگزینی و گروه تصحیح متون. [۳۱]
عاصمی، شیرین (رئیس دبیرخانه شورای فرهنگستان)، مصاحبه با مؤلف.
[۳۲]
«درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی» (بش).
[ویرایش] ۱۱ - دانشنامهها و نشریاتفرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین در حال حاضر در حال تدوین دانشنامه زبان و ادب فارسی و دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبهقاره است. [۳۳]
عاصمی، شیرین (رئیس دبیرخانه شورای فرهنگستان)، مصاحبه با مؤلف.
[۳۴]
«درباره فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، «گروههای پژوهشی» (بش).
انتشار فصلنامه نامه فرهنگستان نیز از دیگر فعالیتهای این فرهنگستان است که پس از تشکیل فرهنگستان سوم، بار دیگر مورد پیگیری قرار گرفت. [ویرایش] ۱۲ - مکانهای استقرار فرهنگستانمقر فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال (۱۳۶۹ هـ.ش) در ساختمان ریاست جمهوری در خیابان پاستور بود. پس از آن از سال (۱۳۷۱ تا ۱۳۸۰ هـ.ش) به ساختمانی در خیابان بخارست (احمد قصیر) منتقل شد. تا آنکه در سال (۱۳۸۰ هـ.ش) گروههایی از این فرهنگستان بهسبب نبودِ فضای کافی به خیابان ولنجک، خیابان پانزدهم شرقی انتقال یافتند. کتابخانه، روابط عمومی، گروه واژهگزینی و چند گروه پژوهشی دیگر همچنان در خیابان بخارست مستقر بودند. در سال (۱۳۸۶ هـ.ش) فرهنگستان زبان و ادب فارسی با احداث ساختمانهای مجموعه فرهنگستانها (شامل فرهنگستان زبان و ادب فارسی، علوم، علوم پزشکی، تالار گردهماییها و مسجدی بـا ۹۲۶‘۱۳۶ مـ۲ مساحت) واقع در بزرگراه حقانی، بعد از ایستگاه مترو، به این مکان منتقل شد. [ویرایش] ۱۳ - ساختمان فرهنگستانساختمان فرهنگستان زبان در زمینی به مساحت ۲۴۶‘۱۴ مـ۲، و در ۵ طبقـه ساختـه شـده است. امروزه فروشگاه فرهنگستان همچنان در خیابان بخارست به معرفی و ارائه آثار منتشرشده این نهاد فرهنگی میپردازد. [۳۵]
عاصمی، شیرین (رئیس دبیرخانه شورای فرهنگستان)، مصاحبه با مؤلف.
[۳۶]
Persianacademy, www. persianacademy.ir/ fa/ groups. aspx (acc.Jan.۲۴,۲۰۱۰).
[ویرایش] ۱۴ - پانویس
[ویرایش] ۱۵ - منبع• جعفری، شیوا، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، ص۹۴۲. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | فرهنگسراهای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
