|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
فرفیون farfiyūn ، بزرگترین جنس تیرهی فرفیونیان با بیش از ۱۶۰۰ گونهی علفی، درختچهای و درختی یکپایه است که در سراسر جهان، بهجز نواحی سرد شمالی و ارتفاعات زیاد، میروید و نزدیک به ۷۰ گونهی آن در ایران پراکنش دارد. ویژگی بارز این جنس وجود شیرابهای سفید، تلخ و سمی است که در متون کهن پزشکی با نامهایی چون فربیون و اوفربیون یاد شده و بهسبب اثر قوی شیمیایی «قاتل نفسه» لقب گرفته است. در طب سنتی، ریشه و دانهی برخی گونهها خاصیت مسهلی و ضدکرم داشته و شیرابهی آنها برای درمان زگیل و بیماریهایی چون وبا بهکار میرفته است، هرچند بهعلت سمیت بالا امروزه مصرف داخلی آن توصیه نمیشود و تنها در موارد محدود بهصورت استعمال خارجی کاربرد دارد. از گونههای شاخص این جنس در ایران میتوان به Euphorbia helioscopia با کاربرد دارویی، فرفیون پسقلعهای (بومی شمیران و جاجرود) و گونههای درختچهای جنوبی مانند پِرِخ (انحصاری ایران) و بیدار اشاره کرد. گونهی زینتی بنتقنسول (Euphorbia pulcherrima) نیز از مکزیک وارد ایران شده و بهسبب برگهای رنگین انتهایی در پاییز و زمستان پرورش مییابد. [ویرایش] ۱ - معرفی گیاهشیرسگ جنسی از گیاهان گلدار، یکساله یا چندسالهی علفی، درختچهای یا درختی یکپایه، با شیرابهی سفیدرنگ و تلخمزه که در سراسر جهـان ــ بـهاستثنـای نواحـی سرد شمالـی و کوهستانهای مرتفع ــ از جمله در بلندیهای شمیران و جاجرود میروید. در متون کهن پزشکی، صمغ درخت مازریون و نیز درخت خار / غار، فرفیون (فربیون/ اوفِربیون/ اوبربیون/ آفَربیون) نامیده میشد. به نوشتهی پزشکان طب سنتی، صمغ (شیرابهی) تازهی این گیاه به رنگ خاکستری متمایل به زرد و صمغ کهنهی آن متخلخل و خشک و مایل به سرخ است. صمغ فرفیون طعم و بوی تندی دارد و به نامهای مختلف عربی از قبیل آکل نفسه، قاتل نفسه و قاتل ابیه نامیده شده است؛ زیرا این صمغ بهسبب تأثیر قویِ ترکیبِ شیمیاییِ آن، در هرچه ریخته شود آن را و هر چه را در آن ریخته شود، از بین میبرد. در گذشته برای استخراج و جمعآوری این صمغ، از شکنبهی گوسفند که ظاهراً نسبت به آن مقاوم بوده است، استفاده میکردند. [۱]
حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، بهکوشش روجا رحیمی و دیگران، تهران، ۱۳۸۶ ش، ص۳۲۰.
[۲]
حاجی زینعطار، علی، اختیارات بدیعی، کانپور، ۱۲۹۶ ق / ۱۸۷۹ م، ص ۴۵۳.
[۳]
بیرونی، ابوریحان، الصیدنة، بهکوشش عباس زریاب، تهران، ۱۳۷۰ ش، ص۵۱۶-۵۱۷.
[۴]
میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۴، ص۲۸۴.
امروزه فرفیون به جنسی از گیاهان شیرابهدار (نه صمغ آنها) گفته میشود. [ویرایش] ۲ - تنوع گونههادر جهان بیش از ۶۰۰‘۱ گونه از این جنس وجود دارد که نزدیک به ۷۰ گونهی علفی و درختچهای آن در ایران میروید. این جنس از نظر اقتصادی و دارویی ارزشمند است، اما ارزش علوفهای ندارد. بنتقنسول گونهای از فرفیون است که به شکل زینتی و درختچهای، دارای برگهای سبز روشن و چمنی است و در پاییز و زمستان، گلآذینهایی به رنگ سرخ دارد و بهواسطهی حرارت مناسب محیط، برگهای انتهای ساقهی آن رنگ زیبایی به خود میگیرد. [ویرایش] ۳ - بنت قنسولبنت قنسول از گونههای واردشده به ایران و بومی مکزیک است. [۵]
مظفریان، ولیالله، ردهبندی گیاهی، تهران، ۱۳۷۹ ش، ج۲، ص۳۰۴.
[۶]
مظفریان، ولیالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، ۱۳۸۳ ش، ج۲، ص ۲۶۴.
[۷]
ثابتی، حبیبالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، ۱۳۴۴ ش، ص۱۵۰.
[ویرایش] ۴ - انواع بومی ایرانفرفیونِ درختچهای و بیدار جزو درختان کائوچوکی از این جنساند. گونهی اول با برگهای قلبیشکل و ریزان، انحصاری ایران است و فقط در نواحی جنوبی کشور میروید و بهگویش محلی پِرِخ و پَرّه خوانده میشود. گونهی دوم هم در جنوب کشور بهعنوان پرچین کاشته میشود و شباهت زیادی به پِرِخ دارد، با این تفاوت که برخلاف گونهی اول، فاقد انشعابات کرویشکل است و گاهی با درختان بومی اشتباه گرفته میشود. چون شیرابهی سفیدرنگ آن در تماس با چشم، سوزش و درد ایجاد میکند، از همین رو به آن دیدار (دیهدار) و گاهی نیز درخت نفت گفته میشود. [۸]
ثابتی، حبیبالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، ۱۳۴۴ ش، ص۱۴۹-۱۵۱.
[۹]
مظفریان، ولیالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، ۱۳۸۳ ش، ج۲، ۲۲۱، ۲۲۳.
[۱۰]
ثابتی، حبیبالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، ۱۳۴۴ ش، ص۱۴۹-۱۵۱.
[ویرایش] ۵ - گونهی معروف این گیاهگونهی معروف این جنس که در طب سنتی مصرف دارویی دارد، Euphorbia helioscopia است. این جنس یکساله، به ارتفاع ۳۰-۵۰ سانتیمتر، با ساقهی کوتاه و نسبتاً ضخیم و برگهای متناوب و تخممرغی ـ شکل و دندانهدار، بـه رنگ خاکستری روشن است. ریشهی آن ــ بـا خاصیت مسهلی ــ برای دفع کرم روده مفید و دانهی آن نیز ملین است و از مخلوط آن با فلفل سیاه بوداده برای درمان مبتلایان به وبا استفاده میشود. از شیرابهی این گونه برای از بین بردن زگیل استفاده میکنند. [۱۱]
میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۴، ص۲۸۴.
[۱۲]
زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، ۱۳۶۹ ش، ج۴، ص۳۶۹.
[۱۳]
عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، ۱۳۷۹ ش، ج۵، ص۹۵.
[ویرایش] ۶ - خصوصیات طبیفرفیون از نظر پزشکان طب سنتی، طبیعتی گرم و خشک دارد. در گذشته از این صمغ بیشتر برای استعمال داخلی استفاده میشد، اما امروزه بهسبب سمیبودن این صمغ و سوزش و خارش شدید ناشی از آن، برای استعمال داخلی توصیه نمیشود؛ در پارهای از موارد برای استعمال خارجی، جوشاندهی این گیاه بهعنوان محلول شستوشو برای رفع جوش و کورک پوست کاربرد دارد. [۱۴]
حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، بهکوشش روجا رحیمی و دیگران، تهران، ۱۳۸۶ش، ص۳۲۰.
[۱۵]
میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ۱۳۷۴ ش، ص۳۰۲- ۳۰۳.
[ویرایش] ۷ - فرفیون پسقلعهای / خوشهایفرفیونِ پسقلعهای / خوشهای گیاهی چندساله (پایا)، متمایل به سبز، به ارتفاع ۲۵-۵۰ سانتیمتر، با برگهای بدون دمبرگ که در بالای ساقه بهتدریج بزرگتر میشود و گلهای مجتمع در گلآذین سیاتیوم به صورت چترهایی با ۵-۶ شعاع بلند و منتهی به دو شاخهی کوتاه، از گونههای بومی ایران است که در منطقهی شمیرانات و جاجرود در ارتفاع ۵۰۰‘۱ متری میروید. زمان گلدهی این گیاه در ماههای تیر و مرداد است. [۱۶]
قهرمان، احمد، فلور رنگی ایران، مؤسسهی تحقیقات جنگلها ومراتع و دانشگاه تهران، تهران، کد ۰۵۲ / ۰۰۱ / ۰۵۵، ش۱۴، ص۱۶۷۵.
[۱۷]
مبین، صادق، رستنیهای ایران، فلور گیاهان آوندی، تهران، ۱۳۵۸ ش، ج۲، ص۱۲۰.
[۱۸]
Ghahreman, A. and F. Attar, Biodiversity of Plant Species in Tehran Megalopolis, Tehran, ۲۰۰۱;
[۱۹]
Mozaffarian, V., A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, ۱۹۹۶.
[ویرایش] ۸ - پانویس
[ویرایش] ۹ - منبع• میرانصاری، هما، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی،دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «فرفیون»، ص۱۲۱۷. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | گیاهان دارویی تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
