|
| ||||||||||||||||||
قصر یاقوت، عمارت emārat-e qasr-e yāqūt، عمارتی تاریخی متعلق به دوره ناصرالدینشاه قاجار که در منطقه سرخه حصار تهران واقع است. این عمارت در سال (۱۳۰۰ هـ.ق/ ۱۸۸۳ م) به دستور شاه و توسط میرزا محمدخان، پیشخدمت خاصه، ساخته شد. این قصر با معماری برونگرا و تأثیرپذیرفته از سبک غربی، دارای دو طبقه، ایوانی با ۲۰ ستون در هر طبقه، اتاقهای متعدد و تزیینات گچکاریشده بود. نزدیکی به شکارگاه سلطنتی و استفاده شاه در مراسم «آشپزان» از عوامل اهمیت این بنا بود. قصر در دهههای بعد به سازمان تأمین اجتماعی واگذار و به آسایشگاه بیماران مسلول تبدیل شد. این بنا در فروردین (۱۳۸۲ هـ.ش) با شماره ۱۰۴۱۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و طی سالهای (۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ هـ.ش) مرمت گردید. [ویرایش] ۱ - معرفی عمارت قصر یاقوتعمارت قصر یاقوت از بناهای شاخص عهد ناصرالدین شاه قاجار که در سرخهحصار واقع است. [ویرایش] ۲ - ساخت و بنیانگذاریقصر یاقوت در دوره ناصرالدین شاه و به دستور وی در (۱۳۰۰ هـ.ق/ ۱۸۸۳ م) توسط میرزا محمدخان، پیشخدمت خاصه ساخته شد. دیرینگی آن به دوره قاجار بازمیگردد. [ویرایش] ۳ - تاریخچهقصر یاقوت در دوره ناصرالدین شاه و به دستور وی در سال (۱۳۰۰ هـ.ق/ ۱۸۸۳ م) توسط میرزا محمد خان، پیشخدمت خاصه ساخته شد. شاه در ایامی از سال برای تفرج و بهخصوص برگزاری مراسم آشپزان (ه م) در آنجا اقامت میکرد. نزدیک بودنِ این قصر به منطقه حفاظتشده و شکارگاه سلطنتی سرخه حصار و خجیر که از زمان فتحعلی شاه بهعنوان منطقه قُرق اعلام شده بود، از دلیلهای دیگر توجه ناصرالدین شاه به آن بود. قصر یاقوت در سال (۱۳۳۶ هـ.ش) به سازمان تأمین اجتماعی واگذار گردید و به بزرگترین و مجهزترین آسایشگاه برای درمان و استراحت کارگران مسلول و خانوادههایشان بدل شد. این بنا طی سالهای (۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ هـ.ش) توسط مسئولان بیمارستان شهید لواسانی مرمت اساسی شده است و استحکام خوبی دارد. [ویرایش] ۴ - ویژگیهای معماریمعماری قصر یاقوت را در چند بحث بررسی می کنیم که از جمله: ۴.۱ - ابعاد و ساختار کلیاین بنا به ابعاد تقریبی ۱۷ × ۲۳ متر و در دو طبقـه است کـه در جهت شمـالی ـ جنـوبی بر روی صفحهای که با سنگ احداث کردهاند، ساخته شده است. ایوانی با ۲۰ ستون در هر طبقه گرداگرد بنا را در برگرفته است و ستونهای ۴ گوشه بنا دوقلو و جدا از یکدیگر برپا شدهاند. جنس ستونها از چوب و روی آنها با گچ اندود شده است. هر یک از ستونها دارای پایهای به شکل مکعب مستطیل است و سرستونها با گچبری تزیین شدهاند. لبه ایوانها در ابتدا دارای حفاظی به صورت مشبک چوبی بودهاند، اما در مرمت سالهای اخیر به جای شبکه چوبی، از قطعهسفالهای نیمدایره برای مشبک جلوه دادن استفاده شده است. درِ ورودی بنا در سمت شمال و به صورت پیشآمده ساختهشدهاست. برای اجرای این پیشآمدگی، دو ستون قطور مکعبشکل خارج از فضای ایوان نصب کردهاند که در طبقه دوم به صورت بالکن دیده میشود. ۴.۲ - جزئیات فضاییدر امتداد درِ ورودی راهرو اجرا گردیده و در هر طرف آن ۳ اتاق مجزا ساخته شده که اتاق جنوبی از اتاقهای دیگر بزرگتر است. در میانه راهروِ یادشده پلکانی با ۱۳ پله برای دسترسی به طبقه دوم تعبیه شده است که در قسمت پاگرد دوطرفه میشود و هر طرف ۶ پله دارد. از دو طرف پلکان در طبقه اول که راهرو باریکی وجود دارد، میتوان به اتاقهای جنوبی وارد شد و از زیر پاگرد پلکان نیز به زیرزمین رفت. از برخی شواهد موجود و سبک معماری دوره قاجار برمیآید که احتمالاً زیرزمین قبلاً حوضخانه بوده است، اما در تعمیرات اخیر آن را به سرویس بهداشتی بدل کردهاند. طبقه دوم بنا مـانند طبقه اول دارای راهرو شمالی ـ جنوبی، و در هر طرف دارای ۳ اتاق است؛ البته دیوار میان دو اتاق جنوبی برداشته شده و به صورت یک سالن سراسری با دری به ایوان و ۴ پنجره رو به بیرون (جنوب) درآمده است. هر یک از اتاقهای سمت جنوبِ بنا در طبقه اول دری به ایوان، و یک پنجره دارد. در سمت شمال، در هر طبقه بنا ۴ پنجره به صورت قرینه و دری به ایوان دیده میشود. سمت شرق و غرب بنا در هر طبقه دارای ۶ پنجره است که به قرینه روی هم قرار دارند، اما هیچ دری از اتاقها به بیرون باز نمیشود. همچنین هر یک از اتاقها دارای بخاری دیواری و تنها اتاق جنوبی طبقه دوم که به صورت سالن است، ۴ بخاری دیواری در ۴ گوشه دارد. ۴.۳ - معماری برونگرا و سبک قاجاریقصر یاقوت از نمونه بناهای برونگرا به شمار میآید که در زمان قاجاریه به تقلید از معماری غربی ساخته شده است. این گونه بناها برخلاف معماری سنتی ایران که بیشتر به داخل بنا و تزییناتِ آن توجه دارد. بیشتر بناها دارای حیاط مرکزی و اندرونی و بیرونیاند و گرداگرد حیاط مرکزی را بخشهای مختلف خانه در بر میگیرد. نگاه به بیرون دارند و در ساخت آنها، بخشهای بیرونی بنا مورد توجه و تزیین قرار میگیرد. با توجه به تمام جهات، قصر یاقوت بنایی بسیار زیباست و قرارگیریِ آن در باغی پردرخت، مصفا بر شکوه و اهمیتش افزوده است. ۴.۴ - نمای بیرونیتصاویری از این قصر، باغ پیرامون آن و کاروانسرای سرخهحصار که اردوی ناصرالدین شاه در سال (۱۳۱۲ هـ.ق) در آنجا برپا بود، در آلبومخانه کاخ گلستان موجود است. این تصویرها نشان میدهد که قصر یاقوت دارای حصاری در پیرامون و بنایی با منارههای کوتاه بهعنوان سردرِ ورودی بوده است که اکنون از آن بنا اثری برجای نمانده، اما بخشی از حصار پیرامونی آن در جبهه غربی باقی مانده است. ۴.۵ - مصالح و تزییناتدر ساخت قصر یاقوت از مصالح سنگ، آجر، خشت، ملاط گِل، گچ سنتی و برای ستونها و پوشش سقف از چوب استفاده شده، و صفحهای که بنا روی آن ساخته شده است. در سمت شمال حدود ۱۲۰ سانتیمتر ارتفاع دارد، اما این ارتفاع در سمت جنوب بهسبب شیب طبیعی زمین به حدود ۷۰ سانتیمتر کاهش مییابد. در قسمتهایی از این صفحه بهخصوص سمت شمال و دو طرف پلکان ورودی و زیر ستونها، از سنگهایی تراش داده شده که نقشهایی بر روی آنها حجاری شده است، استفاده کردهاند. [ویرایش] ۵ - ثبت ملی و وضعیت کنونیقصر یاقوت طی سالهای (۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ هـ.ش) توسط مسئولان بیمارستان شهید لواسانی مرمت اساسی شده است و استحکام خوبی دارد. این بنا در فروردین (۱۳۸۲ هـ.ش) با شمارۀه ۴۱۲‘۱۰ در فهرست آثار ملی ثبت و مشمول قوانین حفاظتی شد. [ویرایش] ۶ - منبع• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «قصر یاقوت، عمارت»، ص۱۲۴۷. |
||||||||||||||||||
