|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ارباب هرمز، عمارت emārat-e arbāb-hormoz، بنایی تاریخی مربوط به اواخر دوره قاجار است که در محله تهرانپارس تهران و در محوطه فعلی بوستان پلیس قرار دارد. این عمارت ابتدا به ابوالقاسم خان بختیاری تعلق داشت و سپس در سال (۱۳۲۷ هـ.ش) توسط اربابهرمز آرش، از نیکوکاران زرتشتی و بنیانگذاران تهرانپارس، خریداری شد. پس از انقلاب، عمارت متروک ماند و سپس در سال (۱۳۸۴ هـ.ش) با شماره ۱۴۶۱۰ در فهرست آثار ملی ثبت شد. این بنا با سبک معماری تلفیقی از کوشک ایرانی و نئوباروک فرانسوی، دارای تزیینات گچبری، ساختاری دوطبقه و پلان خاصی با تالار مرکزی، راهروها و اتاقهای گوشوارهای است. عمارت پس از مرمت قرار است به کاربری فرهنگی ـ هنری تبدیل شود. [ویرایش] ۱ - معرفی عمارت ارباب هرمزعمارت ارباب هرمز بنایی مسکونی واقع در محله تهرانپارس که امروزه در داخل محوطه بوستان پلیس (بزرگراه وفادار، بعد از میدان قنات کوثر) قرار دارد. [ویرایش] ۲ - موقعیت جغرافیایی و بستر تاریخیعمارت اربابهرمز پیش از شکلگیری محله تهرانپارس، در محدوده باغ اناری واقع در زمینهای مجیدآباد (ه م) قرار داشت. [۱]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۷۴۸-۷۴۹.
این باغ در نقشهای قدیمی که در (۱۲۸۹ هـ.ش) توسط مهندس عبدالرزاق بغایری ترسیم شده است، در محدودهای به نام قلعه سردار قرار دارد. [۲]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۶۶۷.
عمارت اربابهرمز در حال حاضر در حاشیه غربی بوستان پلیس واقع است. این بوستان نیز در گذشته از زمینهای متعلق به اربابهرمز بوده که در (۱۳۸۲ هـ.ش) با تغییر کاربری به فضای سبز عمومی تبدیل شده است. [ویرایش] ۳ - اهمیت بناموزه گرافیک ایران، به عنوان اولین موزه تخصصی گرافیک در ایران و آسیا در این عمارت تاسیس شده است. این موزه شامل گنجینهای ارزشمند از تاریخ گرافیک ایران است و سالانه میزبان گالریهای متعددی از آثار هنری هنرمندان گرافیست ایرانی و خارجی است. [ویرایش] ۴ - پیشینه تاریخی و مالکیتهااین عمارت متعلق به اربابهرمز آرش از نیکوکاران و متمولان زردشتی بوده است که درواقع آبادکننده منطقه تهرانپارس به شمار میرود. درباره سازنده عمارت اربابهرمز و تاریخ ساخت آن آگاهیای در دست نیست، اما براساس شواهد موجود، دیرینگی آن به اواخر دوره قاجار بازمیگردد. این بنا پیش از آنکه به تملک اربابهرمز درآید، سکونتگاه، و در واقع تبعیدگاه ابوالقاسم خان بختیاری، فرزند لطفعلی خان امیرمفخم، رئیس ایل بختیاری بود. پس از مرگ امیر مفخم، اراضی وسیعی که بعدها تهرانپارس خوانده شد، به مالکیت ابوالقاسم خان درآمد و او نیز بنابه مصالحی، مالکیت این املاک را به همسرش بیبیعظیمه بختیاری واگذار کرد. در سال (۱۳۲۷ هـ.ش) اربابهرمز آرش این املاک را به نام خود و همسرش بانو پری آگاهی خریداری کرد و این منطقه را از آن پس، تهرانپارس نام نهاد. پس از درگذشت اربابهرمز در (۱۳۵۱ هـ.ش) فرزند او تهمتن، سرپرستی املاک و عمارتی را که محل زندگی او بود بر عهده گرفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و مهاجرت خانواده هرمز آرش به خارج از ایران، املاک برجایمانده او بدون سرپرست باقی ماند. در این سالها عمارت مسکونی اربابهرمز متروک بود و چندی نیز از آن بهعنوان انبار و اقامتگاه کارگران استفاده میشد. تا آنکه پس از ثبت این عمارت در اسفندماه (۱۳۸۴ هـ.ش) در فهرست آثار ملی به شماره ۶۱۰‘۱۴، اقداماتی برای بازسازی آن صورت گرفت. عمارت اربابهرمز در حال حاضر (۱۳۹۱ هـ.ش) در تملک شهرداری تهران است و یک دوره مرمت اساسی را میگذراند. [ویرایش] ۵ - ویژگیهای معماری و سبکشناسیعمارت اربابهرمز ساختمانی مستطیلشکل است که کشیدگی آن در راستای شرقی ـ غربی است. این بنا که به جریانهای ابتدایی نوگرایی در معماری ایرانی تعلق دارد، تلفیقی از کوشک ایرانی و سبک نئوباروک فرانسوی است. در کالبد ساختمان، همنشینی برخی عناصر وارداتی مانند گوشواره در کنار فضاهای سنتی همچون حوضخانه و سهدری، ترکیب جدید و جالب توجهی را پدید آورده است. از نمونههای مشابه این سبک معماری میتوان به منزل قوامالسلطنه و نیز منزل سردار اسعد بختیاری اشاره کرد. این عمارت در دو طبقه و با مصالح اولیه آجر، چوب و اندود گچ ساخته شده است. پوشش ساختمان بهصورت شیروانی، با خرپای چوبی است. نمای خارجی بنا نیز از آجر و اندود گچ است. بازشوهای قدیمی ساختمان چوبی و در و پنجرههای متأخر فلزی است. تزیینات بنا تنها شامل گچبری است که بیشتر در فضاهای داخلی بنا (در سقف تالارهای مرکزی دو طبقه) به چشم میخورد. البته با توجه به دیرینگی ساختمان و کشف طاقچههای تزیینیای که در طی بازسازی بنا و در گمانهزنیها و لایهبرداریها به دست آمده است. به نظر میرسد این عمارت در دورههای ابتدایی حیات خود دارای تزیینات بیشتری بوده است. [ویرایش] ۶ - توصیف فضاهای داخلیپلان بنا در وضعیت اصلی خود به شکل یک تالار مرکزی، دو راهرو شمالی ـ جنوبی در دو طرف تالار و دو گوشواره در دو طرف راهروها بوده است. تالار بهصورت یک سهدری بزرگ با تناسبات مربع است که از دو جبهه به ایوانهای شمالی و جنوبی بازمیشود. راهروها مانند یک پل ارتباطی، ایوان شمالی و جنوبی و همچنین تالار مرکزی و فضای گوشوارهها را به یکدیگر مرتبط میسازند. گوشوارهها بهصورت دو اتاق متوالیاند که در راستای شمالی ـ جنوبی واقع شدهاند. اتاقهای شمالی دارای پیشآمدگی از نما هستند و دیوارهای جانبی (شرقی و غربی) آنها بهصورت پخ اجرا شدهاند. اتاقهای جنوبی از طریق یک درِ میانی به اتاقهای شمالی مرتبط و از جبهه مقابل (جنوبی) به ایوان باز میشوند. این پلان در طبقه همکف نیز با همین تقسیمات و تناسبات اجرا شده است، اما در این طبقه به جای ایوان شمالی، یک راهرو شرقی ـ غربی قرار دارد. تالار مرکزی طبقه همکف دارای ۸ ستون باربر با سرستونهای گچبری شده است که به صورت ۴ جفت در بخش میانی تالار قرار دارند. در جریان لایهبرداریهای صورت گرفته بر روی عمارت اربابهرمز، در این تالار یک حوض هشتوجهی از زیر لایههای خاک بیرون آمده که حاکی از وجود حوضخانهای در این بخش از ساختمان در وضعیتهای پیشین آن است. در طی تغییراتی که بعدها در پلان عمارت اعمال شد، ۴ اتاق در منتهیالیه شرقی و غربی (متصل به گوشوارهها) به این عمارت الحاق و راهپلهای در فضای داخلی گوشوارهها تعبیه شد. در این تغییرات همچنین دیوار غربی تالار در طبقه فوقانی بنا حذف، و به این ترتیب این تالار با راهرو غربی ادغام شد، اما این ادغام افزون بر از بین بردن تقارن در دو نیمه شرقی و غربی ساختمان، باعث از بین رفتن ترکیب فضاهای داخلی شده است. [ویرایش] ۷ - توصیف نمای خارجینمای اصلی ساختمان، نمای جنوبی است. در این نما ایوانی با تعدادی ستونهای باربر در طبقه فوقانی دیده میشود. کتیبه بالای بازشوهای تالار مرکزی، راهروها و اتاقها دارای آلتهای چوبی و شیشههای رنگی است و نردههای حفاظ ایوان نیز طرح چلنگری دارند. دسترسی به ایوان همکف از طریق تعدادی پله که در راستای شمالی ـ جنوبی قرار دارند، امکانپذیر شده است. ایوان همکف فاقد ستون است و به جای آن جرزهای چهارگوش آجری، بار ناشی از طبقه فوقانی را تحمل میکنند. نمای جنوبی، تزیینات چندانی ندارد و تنها تزیینات مختصر گچبری در سرستونها دیده میشود. همچنین در این جبهه از ساختمان، حوض مستطیلشکلی وجود دارد. در نمای شمالی بنا بیشترین دخالتها و تغییرات صورت گرفته است. در این نما بازشوهای قدی گوشوارهها کوچک شده و بازشوهای طبقه همکف با بیسلیقگی بهصورت نردهای فلزی کار شدهاند. بخشهای الحاقی شرقی و غربی (متصل به گوشوارهها) نیز در تعداد و اندازه پنجرهها با یکدیگر قرینه نیستند. در طبقه فوقانی این نما ایوانی وجود دارد که دارای ۴ ستون با سرستونهای گچبری شده است. نمای غربی ساختمان، بدون پنجره و تماماً آجری و نمای شرقی نیز آجری است و تعدادی پنجره بهصورت پراکنده بر بدنه دیوار دیده میشود. [ویرایش] ۸ - تغییرات و الحاقات در طول زمانبر پایه مطالعات صورتگرفته بر روی پلان ساختمان، مشخص شد که بنا به مرور زمان ۳ مرحله تغییر را پشت سر گذاشته است. این تغییرات در قالب حذف و الحاقاتی انجام شده که افزون بر آسیبزدن به استحکام بنا، سبب برهمخوردگی قرینگی ساختمان در پلان نیز شده است. همچنین نمای ساختمان در جبهههای چهارگانه (بهویژه شمالی و شرقی) بهسبب دخالتهای غیرهنرمندانهای که بر کالبد ساختمان تحمیل کرده است، مشوش و ناهماهنگ مینماید. [۳]
محمود کلایه، سعید، بررسی عمارت اربابهرمز از منظر تاریخی و معماری، تهران، ۱۳۹۱ ش.
[۴]
گزارش ثبتی: عمارت قاجاری اربابهرمز، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان تهران، تهران، ۱۳۸۴ ش.
[ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• طایفه، سیما، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ارباب هرمز، عمارت»، ص۷۷. ردههای این صفحه : بناهای تاریخی تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
