|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
جـاجـرود، رودخـانـه rūd-xāne-ye jājrūd، بزرگترین رودخانه در شهرستان شمیران با حوضهی آبریزی به مساحت ۸۰۰‘۶۹ هکتار و با متوسط جریان آب سالانه به میزان ۳۵۰ میلیون مـ۳. رودخانه جاجرود، بزرگترین رودخانه شهرستان شمیران، با حوضهی آبریز به مساحت ۶۹۰۰ هکتار و متوسط جریان سالانه ۳۵۰ میلیون متر مکعب، از هزاران جوی و چشمه در مناطق لواسان و رودبار قصران سرچشمه میگیرد. این رودخانه تا پیش از احداث سد لتیان در سالهای (۱۳۴۲-۱۳۴۶هـ.ش) از مجاورت روستای لتیان وارد درهی جاجرود میشد و پس از طی حدود ۳۵ کیلومتر، به جلگهی ری و ورامین میریخت. بخش عمدهای از آب جاجرود پس از احداث سد، صرف آب آشامیدنی مردم تهران میشود و تنها درصدی از آن در بهار از دریچهی سد خارج میشود. رودخانه جاجرود دارای رژیم برفابی و آب دائمی است که از ذوب برفهای البرز میانی تأمین میشود. این رودخانه به سه دسته شاخههای شرقی، شمالی و شمال غربی تقسیم میشود. شاخههای شرقی شامل رودخانههای شاهنشین، لواسان و برگ جهان هستند. همچنین، شاخههای شمالی شامل رودخانههای افجه و کند میباشند. رودخانه جاجرود به دلیل تأمین رسوبات و آبیاری زمینهای حاصلخیز ورامین از اهمیت ویژهای برخوردار است. با این حال، ساختوسازهای بیرویه و تغییرات در حوضهی آبخیز نگرانیهایی درباره کیفیت آب و تأمین منابع آبی ایجاد کرده است. بهرغم این چالشها، جاجرود نقشی اساسی در آبادانی دشت تاریخی ری و شهرستانهای اطراف ایفا میکند و بهعنوان منبعی مهم برای آبیاری مزارع و تأمین آب شرب در فصول بارانی شناخته میشود. [ویرایش] ۱ - معرفی رودخانه جاجرودرودخانه جاجرود بزرگترین رودخانه در شهرستان شمیران، با حوضهی آبریزی به مساحت ۸۰۰‘۶۹ هکتار و با متوسط جریان آب سالانه به میزان ۳۵۰ میلیون مـ۳. [ویرایش] ۲ - مسیرعبور قبل از احداث سدلتیاناین رودخانه که از هزاران جوی و چشمهی کوچک و بزرگ در مناطق لواسان و رودبار قصران و در این محدودهی جغرافیایی فراهم میشود. تا پیش از احداث سد لتیان طی سالهای (۱۳۴۲-۱۳۴۶ هـ.ش) در جنوب شهر لواسان کنونی از مجاورت روستایی به نام لتیان و از سمت غرب کوههای آراکوه و کوه جاجرود وارد درهی جاجرود میشد و پس از طی مسافتی حدود ۳۵ کمـ به جلگهی ری و ورامین میریخت و زمینها و روستاهای آن مناطق را آبیاری میکرد. [ویرایش] ۳ - مصرف عمده آب رودخانهی جاجرودبخش عمدهی آب این رودخانه پس از احداث سد لتیان، صرف آب آشامیدنی مردم تهران میشود و تنها درصدی از آن در هنگام بهار از دریچهی سد خارج میشود و مسیر تاریخی خود را طی میکند و به دشت ورامین میرسد. [ویرایش] ۴ - احداث سد ماملودر فاصلهی ۱۰کیلومتری شمال پاکدشت ورامین، رودخانهی دماوند و رودخانهی بومهن یا سیاهرود به رودخانهی جاجرود میریزند. در پاییندست تقاطع این رودخانهها در سال (۱۳۸۹ هـ.ش/ ۲۰۱۰ م) سد جدیدی به نام سد ماملو احداث شده است تا امکان ذخیرهسازی و تأمین آب شهرستانهای ورامین و پاکدشت فراهم گردد. این سرزمینهای حاصلخیز و پربار که قابلیت ۳ بار کشت را در سال دارند و جمعیت زیادی در آنجا به کشاورزی مشغولاند، از رونق نیفتد. [ویرایش] ۵ - شاخههای رودخانهی جاجرودشاخههای رودخانهی جاجرود را میتوان به ۳ دستهی عمده تقسیم کرد: ۱. شاخابههای شرقی، ۲. شاخابههای شمالی، ۳. شاخابههای شمال غربی و غربی. ۵.۱ - شاخابههای شرقیشاخابههای شرقی رودخانهی جـاجرود شامل ۳ رودخانـهی مجـزا و اصلی است: الف ـ رودخانهی شاهنشین، ب ـ رودخانهی لواسان، ج ـ رودخانهی برگ جهان. ۵.۱.۱ - رودخانهی شاهنشینسرچشمهی نخستینِ این رودخانه از سیرکسر در ارتفاع ۳۷۱‘۲متری از سطح دریا آغاز میشود و به سمت غرب جریان مییابد. یکی از درههایی که در این منطقه وجود دارد و آب از آن جاری است، آبلنجانی نام دارد. افزون بر این، چند چشمه نیز در سینهکش جنوبی نردهکوه وجود دارد که از سرچشمههای رودخانهی شاهنشین به شمار میروند. بخشی از آب سد لار نیز برای تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی روستاهای علایین و کلان، به این منطقه اختصاصیافتهاست. ۵.۱.۲ - رودخانهی لواساناین رودخانه دارای دو شاخه است: شاخهی شرقی که آب درهها و چشمههای قسمت غرب نردهکوه و دامنههای جنوبی کوه فیلزمین و دامنههای شرقی کـوه زارع بـه آن میریزد و در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی به روستای لواسان بزرگ میرسد و در جبههی غربی روستا به شاخهی دیگر رودخانهی لواسان میپیوندد. طول این شاخه از رودخانهی لواسان حدود ۵ کمـ است و اهالی محلی آن را دورآستانه یا پهلوانجو مینامند. شاخهی غربی رودخانهی لواسان بزرگ از آب درهها و چشمههای سمت غرب کوه زارع و درهها و چشمههای دامنههای جنوبی گردنهی گلسرداب و گردنهی لواسان شکل میگیـرد و در جهت شمـال غـربی ـ جنوب شرقی ضمن آبیاری مزارع و مراتع طول مسیر، در غرب روستای لواسان به شاخهی دیگر رودخانهی لواسان متصل میشود و در امتداد مسیر جنوب، در غرب روستای کلان به رودخانهی شاهنشین میپیوندد و به سمت غرب روانه میگردد. این رودخانه هنگام گذشتن از کنار روستای چهارباغ، رودخانهی چهارباغ نامیده میشود و آبِ دستکم ۳ چشمه ازجمله چشمهی نساک در این روستا به آب رودخانه افزوده میشود و در جهت غرب به روستای رسنان میرسد. از دامنههای جنوبی کوه خورندان ــ در سمت شمال روستای رسنان ــ درهها و چشمههایی به سمت جنوب امتداد مییابد و آب آنها در جنوب غربی روستای رسنان، بـه این شعبهی رودخانه ــ که در رسنان بـه نام رودخانهی رسنان خوانده میشود ــ میریزد. مهمترین این درهها تنگ کریم نام دارد که دارای آب دائمی است و در گذشته، چند رشته قنات نیز در آن حفر کرده بودند تا کمبود آب روستا را جبران نمایند. برخی از این قناتها هماکنون نیز آبدهی دارند. بدینترتیب، رودخانهی شاهنشین پس از گذشتن از کنار روستای علایین و کلان، به رودخانهی لواسان بزرگ ملحق میشود. از روستاهای چهارباغ و رسنان میگذرد و در جنوب روستای نیکنامده با رودخانهی برگ جهان یکی شده، نام رودخانهی لوارک به خود میگیرد. پس از عبور از جنوب مزارع زیادآباد، آلون و پُلکدیبه منتهاالیه شرقی دریاچهی سد لتیان میریزد. طول این شاخابه از رودخانهی جاجرود حدود ۱۷ کمـ است. ۵.۱.۳ - رودخانهی برگ جهانرودخانهی برگ جهان اصلیترین و پرآبترین شاخهی بخش شرقی رودخانهی جاجرود است. آب این رودخانه از درهها و چشمههای سمت غرب کوه خورندان و دامنههای جنوبی گردنهی سور ــ در سمت شمالی روستـای بـرگ جهان ــ و دامنـههای شرقی کوه پنهدره سرچشمه گرفته، از همه طرف به روستای برگ جهان وارد میشوند. آب این چشمهها پس از تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی اهالی برگجهان، به سمت جنوب جریان مییابد و از سمت غرب کوه لَزیمبره و روستای نیکنامده عبور میکند و به رودخانهی شاهنشین ــ که در این منطقه رودخانهی لوارک نامیده میشود ــ میریزد. در اطراف روستای برگ جهان حداقل ۲۲ چشمهی کوچک و بزرگ وجود دارد که مهمترین آنها نهرهای چالینبری، سرده، شاهان، آبک، شیران، لزیمبره و زیادآباد هستند. همچنین مهمترین قسمتهای اطراف روستای برگ جهان که دارای آب رواناند، درهی پلنگچال، درهی تنگهور، تنگهی پاسویک، تنگهی شنادار یا شنهدار، دشت اندار، تنگهی اندار، تنگهی میانرو، تنگهی کناررو و کوه فراقکش نامیده میشوند. طول رودخانهی برگ جهان از دورترین سرچشمه که گردنهی سور نام دارد، تا رودخانهی لوارک، حدود ۶ کمـ است. از دامنههای شمالی آراکو و درههای آن، چشمههای کوچک و عمدتاً فصلی به رودخانهی شاهنشین یا لوارک میریزند که دارای آب زیادی نیستند و بیشتر توسط مالکان مزارع و باغهای اطراف چشمه مورد استفاده قرار میگیرند. ۵.۲ - شاخابههای شمالیشاخابههای شمالی رودخانهی جـاجرود شامل دو شاخـهی اصلی است: الف ـ رودخانهی افجه، ب ـ رودخانهی کُند. ۵.۲.۱ - رودخانهی افجهآب رودخانهی افجـه از درههـا و چشمههای دامنهی غربی کوههای اندار و کوه دشته و درهها و چشمههای جنوبی قلهی کوههای سیاهریز، ریزان و آتشکوه فراهم میشود. مهمترین چشمههای این حوضهی آبخیز، چشمه چیک چیکک، چشمههای دشت هویج، آبشار سوستون، آبشار چُرند، گرچال، باغدنبال و چهارچشمه نام دارد. نیز مهمترین درههای اطراف افجه که آب نسبتاً دائمی در آنها جریان دارد، دره تخت چالی، دره ولشک، پنهدره(پونهدره)، دره گوگرانه، دره گوخسون (محل خوابیدن گاو) و چند درهی دیگرند. افزون بر مناطق و کوهها و درههای ذکرشده، از دامنههای شرقی و جنوبی کوه و قلهی ساکا نیز آب درهها و چشمههای محدودی به رودخانهی افجه میریزند و بر میزان آب آن میافزایند. آب درهها و چشمههای یادشده در سمت شمال شرقی افجه به یکدیگر میپیوندد و از سمت شرق افجه و روستاهای سینک و هنزک عبور میکند و به ناحیهی باغدره در شمال محلهی ناران لواسان میرسد. آنگاه از میان درهی عمیق میان محلهی ناران و روستاهای تیمورآباد و سبوکوچک به ناحیهی کلاک واقع در جنوب لواسان وارد میشود و از آنجا به دریاچهی سد لتیان میریزد. شاخهی فرعی رودخانهی افجه که از چشمههای دامنهی جنوب غربی قلهی ساکا سرچشمه میگیرد، از سمت غرب روستای افجه به ناحیهی سرلو، سیاله و روستای انباج میرسد و پس از عبور از غرب روستاهای سینک و هنزک در محلی به نام کلان، واقع در شرق کوه باغدره به شاخهی اصلی رودخانهی افجه میپیوندد. مهمترین درههای شاخهی فرعی رودخانهی افجه که آب در آنها جریان دارد، دره تنگ نبی، باغپایین، گِلاویک و لشچمن است. مهمترین چشمهی آن «چشمهی امام تقی» نام دارد. نام رودخانههای افجه را اهالی بومی منطقه، رودخانهی مَلْبِدو نیز میگویند. درازای این رودخانه از سرچشمههای آغازین تـا دریاچهی سد لتیان، حدود ۱۱ کمـ است. ۵.۲.۲ - رودخانهی کندرودخانهی کند دارای ۳ شاخهی فرعی است: ۱) رودخانهی کند، ۲) رودخانهی بوجان، ۳) رودخانهی ناصرآباد. = ۵.۲.۲ - رودخانهی کند=آب رودخانهی کند از درهها و چشمههای دامنهی غربی قلهی ساکا، دامنههای جنوب غربی آتشکوه، و دامنههای جنوبی کوه و قلهی مهرچال با ارتفاع ۹۱۲‘ ۳ متر سرچشمـه میگیرد. در حـوضهی آبخیـز یادشده ۴ درهی اصلی وجود دارد که آب چشمههای منطقه را در خود جای میدهد و به سمت مرکز روستای کند بالا و کند پایین هدایت میکند، سپس به سمت جنوب از مزارع کرت و کیور گذشته، در منطقهی پشت لاریجان به رودخانهی بوبان میپیوندد. درهی نخست در سمت شمال روستا واقع است و تختشاهک نام دارد. این دره در ادامهی مسیر خود به سمت شمال مناطق گتفریجار، کوه ماپیرزنک و یخچال را پشت سر گذاشته، به آتشکوه میرسد. درهی دوم در سمت شمال غربی، و به نام کُماچغولین است. این دره در ادامه به سمت شمال به سیاهگاهره، اسپیگردن (گردنهی سپید)، پَسدِز و سرانجام جبههی غربی آتشکوه ختم میشود. درهی سوم که از بقیهی درهها پرآبتر است، کفترلو یا درهی کفترخوان نام دارد و مناطق مهم آن اَشتل، چشمهی جومهشوران و لویک نام دارد و انتهای آن به آتشکوه میرسد. درهی چهارم درهی جوهک خوانده میشود و در سمت شمال غربی روستا واقع است و به کوه کهو ختم میشود. مهمترین چشمههای پرآب حوضهی آبخیز رودخانهی کند جومهشورون (چشمهای که لباس در آن میشویند)، دوآب، تختشاهک، فِتیزار، کفترلو و هشنه نام دارد. اهالی روستای کند شاخهی شرقی رودخانهی کند را پیتپه و شاخهی غربی آن را هشنه مینامند. ۵.۲.۲.۲ - رودخانهی بوجانرودخانهی بوجان دارای آب زیادی نیست. عمدهی آب این رودخانه از کوه یخچال، واقع در شمال روستای بوجان سرچشمه میگیرد. مهمترین چشمههای این رودخانه کوهسیاه، ذوالفقاری و وارِنجرو نام دارد. این رودخانه در مسیر شمال شرقی ـ جنوب غربی جریان دارد و پس از تأمین آب آشامیدنی اهالی و آبیاری باغهای روستا در جنوب روستای بوجان به رودخانهی ناصرآباد میریزد. ۵.۲.۲.۳ - رودخانهی ناصرآبادآب رودخانهی ناصرآباد نیز چندان قابلتوجه نیست. آب این رودخانه از دامنههای غربی کوه یخچال و کوهسای یا سیاهکوه از شمال روستای راحتآباد سرچشمه میگیرد. پس از تأمین آب این روستا، در جهت جنوب ادامه مییابد و از شرق روستای ناصرآباد عبور کرده، به رودخانهی بوجان و سپس رودخانهی کند متصل میشود. چند چشمه نیز از دامنههای شرقی کوه ورجین به رودخانهی ناصرآباد میریزد که مهمترین آنها چشمهی درهی رودبارک، چشمهی درهی گلتنگه، چشمهی کردیان که از کوه پَلَک سرچشمه میگیرد، چشمهی کلثومواقع در مرکز روستای کردیان، چشمه گرچشمه و چشمهی چالناظران هستند. رودخانههای بوجان و ناصرآباد پس از پیوستن به یکدیگر در جنوب روستای بوجان از سمت شرق مزارع کردیان، سادات و چالناظران که هریک اکنون به محلی برای سکونت تبدیل شدهاند. در جنوب مزرعهی کیور به رودخانهی کند متصل میشود و در جهت جنوب از مزارع پشت لاریجان و تنگه یا بند کرسئون عبور کرده، وارد دشت لواسان میگردد و از محلههای نجارکلا و گلندوک در شهر لواسان گذشته، در جنوب مزرعهی دستگرد به دریاچهی سد لتیان میریزد. درازای این رودخانه از دورترین سرچشمه تا مخزن سد حدود ۱۴ کمـ است. در سمت شمال دشت لواسان که اکنون به شهر تبدیل شده است، درههایی وجود دارد که از میان برخی از آنها آب چشمههای بلندیهای شمال لواسان به سمت جنوب جاری است. این کوهها و درهها از سمت شرق به غرب به این نامها نامیده میشوند: کوه باغدره (مجاور جادهی افجه)، کوه کند، گلتور، کوهک، قاضیآباد، تپهی سرخه و نجارکلا(مجاور رودخانهی کند). برخی از محلههای شهر لواسان مانند باغ نظامالسلطان، گلندوک، مزرعهی باستی، توکمزرعه، استلک و نوشانی در دهانهی درههای سینهکش جنوبی کوه ورجین قرار گرفتهاند و از آب آنها بهرهبرداری میکنند. افزون بر این درهها، در شماری از محلههای شهر لواسان مانند باستی، جائیج، گلندوک و باغ نظامالسلطان چشمههایی وجود دارد که آب بخشی از محلهها را تأمین میکنند. هرچند آب این درهها و چشمهها در بیشتر موارد در حدی نیست که به افزایش آب رودخانهی جاجرود کمک کند، اما در هنگام بارندگیهای شدید، سیلابهایی از آنها جریان مییابد که قابل توجهاند. ۵.۳ - شاخابههای شمال غربی و غربیشاخابههای این بخش از رودخانهی جاجرود که در منطقهی رودبار قصران واقعاند، بخش عمدهی آب رودخانهی جاجرود را تأمین میکنند و بیشترِ آنها رودخانههای دائمیاند. این شاخابهها در جهت عکس حرکت عقربههای ساعت عبـارتانـد از: الف ـ رودخـانـهی امـامـه، ب ـ رودخانهی زایگان، ج ـ رودخـانهی شمشـک، د ـ رودخانهی دربندسر، ه ـ رودخانهی آهنگرک، و ـ رودخانهی آهار. ۵.۳.۱ - رودخانهی امامهمنشأ آب رودخانهی امامه از دامنههای غربی کوهسای یا سیاهکوه و درهها و چشمههای سمت غرب قلهی مهرجان و دامنههای جنوبی کوه و قلهی همهن با ارتفاع ۵۹۰‘ ۳ متر است. رودخانهی امامه دارای دو سرشاخهی فرعی است: سرشاخهی اول این رودخانه در میان درهی عمیقی ــ که بین کوههای سیاهکوه، مهرچال و قلهی پیرزنکلون در سمت شرق و کوههای همهن در غرب، واقع شده است ــ جریان دارد. این سرشاخه نسبت به سرشاخهی دیگر پرآبتر است و حدود ۵ کمـ طول دارد و در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی جاری است. مهمترین درههای این مسیر که دارای آب جاریاند، از جنوب به شمال، کوهسای، رشته کوه سیاه پلاس، قرقک، لارتنگه که چشمهی مهم چشمه پلک در آن جاری است، لاره و پیرزنکلون نام دارند. سرشاخهی دیگر رودخانهی امامه از شمال غربی به جنوب شرقی جریان دارد و در جنوب قلعهی امامه و حدود ۲۰۰ متری شمال باغتنگه به سرشاخهی دیگر میپیوندد. درهای که این شاخهی رودخانهی امامه در آن جریان دارد، در حقیقت یکی از درههای سینهکش جنوب شرقی کوه همهن است. درههای فرعی این مسیر به نامهای دره لارک، اسپیدچال، اسپیخاص و درهی همهن خوانده میشوند. این دو شاخهی رودخانهی امامه پس از پیوستن به یکدیگر، و عبور از باغتنگه، از سمت مشرق روستاهای امامهی بالا و امامهی پایین و سمت غرب مزارع لتمون به سمت جنوب شرقی ادامه مییابد و از دامنههای شمال غربی کوه ورجین و دامنههای جنوب شرقی کوههای اورجینعبور کرده، به روستای کلوگان میرسد و در پایان در ناحیهی کمرخانی به رودخانهی جاجرود میریزد. طول این رودخانه از سرمنشأ تا اتصال به رودخانهی جاجرود حدود ۱۸ کمـ است و در سالهای پربارش و در زمستان و بهار، آب زیادی را به رودخانهی جاجرود منتقل میکند. یادآوری این نکته لازم است که در طول مسیر حدفاصل روستای کلوگان و امامه، آب چند چشمه به رودخانهی امامه میریزد که مهمترین آنها چشمهی درازبال، چشمهی دشتک و چشمهی پدر است. ۵.۳.۲ - رودخانهی زایگانروستای زایگان رودخانهای ندارد، اما از کنار آن رودخانهای عبور میکند که یکی از شاخههای پرآب رودخانهی جاجرود است و شامل ۶ شاخابه با این نامها ست. ۱) رودخانهی سیروندی، ۲) رودخانهی خاتونبارگاه، ۳) رودخانهی گرمابدر، ۴) رودخانهی آبنیک، ۵) رودخانهی لالان، ۶) رودخانهی روته. ۵.۳.۲.۱ - رودخانهی سیروندیآب این رودخانه از دامنهی شمالی کوه پیرزنکلون (پیرزنکلوم) و درهها و چشمههای دامنهی کوه و قلهی کاسونک و درهها و چشمههای دامنهی غربی تنگ گرگکش سرچشمه میگیرد. آب درههای کوه پیرزنکلون و کاسونک از جنوب به شمال جریان دارند و با پیوستن به آب درههای تنگ گرگکش که از شرق به غرب جاری است. در ادامهی مسیر به سمت غرب، در محل مزارع و مراتع شیربرکش، به رودخانهی خاتونبارگاه پیوسته، از مزارع منطقهی پیرجبار میگذرد و در جنوب روستای گرمابدر به رودخانهی گرمابدر میپیوندد. مهمترین درههایی که در این حوضهی آبخیز واقعاند و آب دائمی دارند، چارزگرد، صدچال، چارزکمر، سوربندی، بَندابون، لَپو، هَشتدَر، بَلتخته، بَلمِ نو، سوربندر، شیورکش و چشمهی پرآب و معروف سفیدچشمه هستند. در سمت شمال رودخانهی سیروندی، کوهی واقع است که از دامنهی جنوبی آن نیز در فصل بهار رودهای کوچک فصلی جاری میشود و به رودخانهی سیروندی میریزد. ۵.۳.۲.۲ - رودخانهی خاتونبارگاهآب این رودخانه از دامنههای شمالی کوه دریوک و دامنهها و درههای سمت غرب کوه خاتونبارگاه و دامنههای جنوبی کوههای اشترگاه و کـوه خرسنگ شرقی کـه در امتـداد شرقی ـ غربی یکدیگر قرار دارند، تأمین میشود و آبی دائمی دارد. مهمترین درههای پرآب این حوضهی آبخیز شامل کنگرجاری، کشتان، لَسَرَک، بندامیون، زردهبند، ولیآباد، دریوک، خاتونبارگاه، و گردنهی یونجهزار (یونزا) است که ادامهی آنها به ارتفاعات مشرف به دشت لار ختم میشود. مسیر حرکت آب درههای این منطقه از شرق به غرب و از شمال به جنوب است و پس از پیوستن به یکدیگر به سمت غرب جریان یافته، در محل مزارع شیربرکش به رودخانۀ سیروندی متصل میشود. آب این رودخانه دائمی، و از گواراترین آبهای منطقه است و طول آن از دورترین سرچشمه تا ناحیهی شیربرکش حدود ۶ کمـ است. ۵.۳.۲.۳ - رودخانهی گرمابدرآب این رودخانه چندان قابل توجه نیست و چشمهها و درههای زیادی به آن ختم نمیشوند. عمدهی آب این رودخانه از یک درهی اصلی که در حدفاصل کوههای خرسنگ شرقی و خاتونبارگاه شمالی در جهت شمال به جنوب امتداد دارد، تأمین و جاری میگردد. این دره که اهالی آن را درهی چشمهسر مینامند، دارای چشمهی مهمی به همین نام است. کوه انتهای این دره را نیز کوه چشمهسر میگویند. طول این رودخانه از سرمنشأ اصلی تا محل پیوستن به دو رودخانهی قبلی در جنوب روستای گرمابدر، حدود ۵/ ۳ کمـ است. ۵.۳.۲.۴ - رودخانهی آبنیکرودخانهی آبنیک از شاخههای اصلی و پرآب رودخانهی جاجرود، و دارای حوضهی آبخیز نسبتاً وسیعی است. آب این رودخانه از درهها و دامنههای غربی کوه سیالیز و کوه خاتونبارگاه شمالی، دشت جانستون، دامنههای غربی کوه خرسنگ جنوبی، درهها و دامنههای جنوبی کوه خرسنگ میانی، و درهها و دامنههای شرقی کوه جانستون تأمین میشود. مهمترین درههای این حوضهی آبخیز که دارای آب دائمیاند. دره چشمه لو، دره کزار، دره چال باغ، دره تون پلی، دره اسپی جانستون، کک دره، دره بازندان، دره بندجک، دره استرک، دره چال زمین، دره خونیک، دره گلوگاه، دره چال کون، دره بندبن و دره گرگ چال نام دارند. مهمترین چشمهی این حوضه سفیدچشمه است و آب مصرفی روستا از آن برداشت میشود. طول این رودخانه از دورترین سرچشمه (کوه خرسنگ شمالی) تا جنوب روستای آبنیک ــ محل پیوستن این رودخانه به رودخانههای سیروندی، خاتونبارگاه و گرمابدر ــ حدود ۵/ ۵ کمـ است. درازای مسیر رودخانهی آبنیک و شاخههای فرعی آن از نقاط بسیار سرسبز و خنک منطقه است. مسیر این رودخانه یکی از مسیرهای اصلی و انتخابی بسیاری از کوهنوردان حرفهای و دوستداران کوه و طبیعت است و در بیشتر روزهای سال میتوان گروههایی از آنان را در این منطقه دید. ۵.۳.۲.۵ - رودخانهی لالاناین رودخانه مانند رودخانهی آبنیک در این منطقه، از شاخههای پرآب و دائمی رودخانهی جاجرود، و دارای بیشترین دره و چشمهی پرآب در تمامی مناطق لواسان و رودبار قصران است. آب این رودخانه از درهها و دامنههای غربی کوهچال و [کوه عسلک، دامنهها و درههای سینهکش غربی کوه جانستون، درهها و چشمههای جنوبی کوهها، گردنه و قلههای کوه ورزآب، درهها و دامنههای جنوبی برج خُلِنو، دامنهها و درههای سینهکش شرق قلههای کوه سرکچال و کوههای ریگچال و درهی پلک تأمین، و از سمت شرق، شمال و غرب به درهی لالان ــ که با عمق زیاد در میان کوههای یادشده از شمال غربی به سمت جنوب کشیده شده است ــ جریان مییابد. مهمترین درهها و مناطق دارای آب جاری از لالان به سمت شمال و شمال غربی به نامهای گودالبند، عسلک، میونچال، زارع، چالکردن، وَلدره، چالبره، کرباسچال، حلبیچالک، چالچنکک، بالوخورتو، وادار، کشکویک، چمزمین(زمین چمن)، کتله، اوساگوره، میانکوه، تلخاب، آبشار، بنرو، گتچال، کلونبستک، مطبخ، خرمکیا و کالِ کاکبند، خوانده میشوند. همچنین نام برخی از درهها و تنگههای پرآب سمت غرب رودخانهی لالان به نامهای گردن سیلو، چهارسلطان، سیاهچال، خاصهبن، شیرمرزه، یازچالک، فیلگهره، گوسنگ، ریگچال، هفت چشمه، کهو و ساکاچال خوانده میشوند. دره یا تنگهی ورزا، تنگ لبسنگ یا ریگچال، تنگهی گتروآرک (رودخانهی بزرگ) و تنگهی کوشک روآرک (رودخانهی کوچک) از مهمترین و پرآبترین تنگههای حاشیهی رودخانهی لالاناند و چشمههای مهم این حوضهی آبخیز چشمهی تنگ ورزا، چشمههای هاشم، چشمهی رضا، چشمهی تلخاب و چشمهی آبشار هستند. طول رودخانهی لالان از دورترین سرچشمهی واقع در شمال غربی (برج خلنو) تا روستای زایگان که محل الحاق رودخانهی لالان به دیگر رودخانههایی است که از شرق بـه غرب جریان دارند، حـدود ۱۱ کمـ است. طول مسیر این رودخانه مانند رودخانهی آبنیک و بلکه بیشتر از آن سرسبز و پوشیده از انواع علوفه و گونههای متنوع گیاهان دارویی و صنعتی است. ۵.۳.۲.۶ - رودخانهی روتهاین رودخانه بهسبب حوضهی آبخیز محدودش، آب زیادی ندارد و در بسیاری از سالها که میزان بارش باران کاهش مییابد، حتى پاسخگوی نیاز آب آشامیدنی و کشاورزی اهالی روستای روته نیز نمیتواند باشد. عمدهی آب رودخانهی روته از دامنههای غربی کوه تیزهزردبند، قلهی روته، مزرعهی لپهسنگ، دامنههای جنوبی قلههای سرکچال، درههای شرقی گردنهی لجنی، کوهچمن یا پینسوم و تنگههای سمت شرق کوه آبک که در امتداد شمالی ـ جنوبی یکدیگر قرار دارند، تأمین میشود. نام درههای دامنهی کوههای یادشده که آب نسبتاً دائمی دارند. از جنوب به شمال و سمت چپ رودخانهی روته، دره پشت لاروک (پشت رودخانه)، گُلهلیژدره، دره چال ولی، درهی اَشدَر که چشمهی مهمی به نام خونیک دارد، دره بندبن، گردنهی سوتک و دره چالممجارک است.چ درههای مهم سمت راست رودخانهی روته نیز به نامهای سودره، دره تخت استلک، گردنهی چالسودره، تنگهدره، جاخوردره، گردنهی آتشگاه، بندمیرزا، دره اسبی ریگ، دره سیاه بند، گردنهی ویوِن، دره پی استل و دره لارک نو خوانده میشوند. یکی از چشمههای پرآب مسیر رودخانهی روته چشمهی اسپیریگ نام دارد که در منطقهی لجنی واقع است. در فاصلهی ۵۰ متری سمت غرب روستای روته، چشمهی آبی وجود دارد که اهالی روستا آن را مقدس میدانند و حکایتهایی در مورد حرمت آن نقل میکنند. این چشمه به نام چشمهخونی نامیده میشود. مسیر رودخانهی روته از شمال به جنوب است و پس از گذشتن از مجاورت روستای روته در ادامهی مسیر خود به جنوب در منطقهی مزرعهی فردآباد به رودخانههایی که از سمت شرق به غرب میآیند، میریزد. طول مسیر این رودخانه از دورترین سرمنشأ حدود ۷ کمـ است. رودخانهای که در این مقاله بهسبب عبور از روستای بزرگ زایگان، از آن با نام رودخانهی زایگان یاد شده است، با ۶ شاخهی فرعی که از سمت شرق به غرب و شمال به جنوب جریان دارند، در نهایت در ادامهی مسیر خود به سمت غرب، در کنار شهر فشم به رودخانهی جاجرود میریزد. ۵.۳.۳ - رودخانهی شمشکرودخانهی شمشک بهرغم داشتن حوضهی آبخیز نسبتاً وسیع و نزدیکی به قلههای بلند و برفگیر که بلندی آنها بیش از ۸۰۰‘ ۳ متر است. بهسبب گسترش ساختوسازهای بیرویه، بهخصوص مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه که نیاز به آب مصرفی فراوان دارند، فاقد آب جاری قابل توجه و سالم است. آب اندکی که در این رودخانه جاری است، یکی از آلودهترین آبهای منطقه است، زیرا عمدتاً فاضلاب خانهها و آب جاری خیابانها و کوچههای سطح شهر است که اصول اولیهی بهداشتی در آنها رعایت نمیشود. تقریباً آب تمامی چشمههای اطراف شمشک به داخل منابع و مخازنی هدایت میشود که آب بخشی از محلات را تأمین میکنند و پس از مصارف عمومی در اماکن مسکونی، پسماندههای آن از آنها خارج، و در جویها و کوچهها و نهایتاً رودخانه جاری میشوند. بدینترتیب، آب یکی از شاخههای اصلی رودخانهی جاجرود که زمانی سالمترین و گواراترین آبهای منطقه به شمار میرفت، دیگر وجود خارجی ندارد. عمدهی آب رودخانهی شمشک قبل از بروز وضعیت یادشده، از دامنهها و درههای سینهکش غربی کوهچمن و پینسوم با ارتفاع ۲۳۸‘ ۳ متر، درهها و تنگههای سینهکش جنوبی قلههای سرکچال با ارتفاع متوسط ۰۰۰‘۴ متر و دامنههای جنوبی کوه کلونبستک کوچک شرقی با ارتفاع متوسط ۹۰۰‘ ۳ متر تأمین میشد. مهمترین درهها و چشمههای رودخانهی شمشک از جنوب به شمال، و سپس غرب عبارتاند از:چشمهی جوزدارکشون در دامنهی غربی کوه پینسوم و سمت شرقی روستای جیرود، پولادره، کَکُمچال، درهی اوبک در سمت شرق روستای دورود، درهی ویاون، درهی هفتچشمه، درهی تیس، درهی سیابند، درهی فیچال، کوه و درهی زردبند که دو چشمهی مهم به نامهای قدیرچشمه و چشمهی آفتابندیده دارد. درهی چشمهی بندگاه، درهی اوخوره، درهی سَن اُسبِسون که چشمهای به نام اِسپیچشمه دارد. درهی سیاهبند و چشمهای به همین نام در آن، درهی شاهنو، سِلتونگاهره (سلطان گاهره)، درهی اَسفاهنو که چشمهی بزرگی دارد و آب آشامیدنی شمشک بالا از آن تأمین میشود و درهی کلونبسَتک که چشمهی پرآبی به نام چشمه گت پل دارد و بخشی از آب روستای شمشک از آن تأمین میشود. حدفاصل حوضهی آبخیز رودخانهی شمشک و رودخانهی دربندسر (نک : دنبالهی مقاله) یالی از کوه کلونبستک است که وِنجارکش و اراضی آن لارسی نام دارد. چشمهای نیز به نام چشمهسرک در سمت شمال شرقی روستای شمشک جاری است که آب روستای سفیدستان را که اکنون بخشی از شمشک به حساب میآید، تأمین کند. ۵.۳.۴ - رودخانهی دربندسررودخانهی دربندسر دارای آب زیادی نیست. عمدهی آب این رودخانه از درهها و چشمههای سینهکش جنوبی کوههای کلونبستک کوچک و قلهی خوتویک با ارتفاع ۱۵۵‘۴ متر، درههای سمت شرق گردنهی دیزین با ارتفاع ۲۵۰‘ ۳ متر، دامنهها و درههای سینهکش شمالی کوه برهچر با ارتفاع ۳۸۰‘ ۳ متر، و دامنههای شمالی کوههای بندگاه، کوه دوزقک، کوه زیارتسر، کوه گرزنسا و کوه دورود که در جهت غرب به شرق در امتداد یکدیگر قرار دارند و دارای ارتفاع متوسط ۵۰۰‘ ۳ مترند، تأمین میشود. مسیر حرکت این رودخانه از غرب به شرق است و حدود ۶ کمـ درازا دارد. مهمترین درههای دارای آب و چشمههای دائمی این رودخانه از وِنجارکش و اراضی لارسی که مرز میان شمشک و دربندسرند، به طرف غرب (گردنهی دیزین) و از آنجا به سمت شرق تا کوههای روستای جیرود عبارتاند از: تلخ تنگه یا ترتنگه، درهی تلخاب، دوآب (محل برخورد دو رود کوچک سیاوش و تلختنگه)، گِلچال، تپهسرک، درهی گورا، لارچال، بائوچال، درهی شریفیورک و قلقلچشمه و از غرب به شرق دره و رودخانهی بَشمِسر، درهی زیارتسر، درهی دورود، قلعهچشمه و درهی هلاشوران. افزون بر مناطق و چشمههای یادشده، دهها چشمهی کوچک و بزرگ دیگر در حوضهی آبخیز این رودخانه وجود دارد که شمار آنها در فصول مختلف سال متفاوت است. در درهی ترتنگه (تنگهی خیس) یا تلختنگه، ۴ چشمهی پرآب به نامهای چشمه یورک، هَلویگرد، سفیدچشمه و چشمه وزوناگل وجود دارد که آب آنها صرف تأمین آب آشامیدنی اهالی دربندسر میشود. رودخانهی دربندسر یا به گفتهی اهالی سیاوش، پس از طی مسیر ۶کیلومتری خود از غرب به شرق در انتهای جنوبی یالی از کوه کلونبستک کوچک که ونجارکش نام دارد، گذشته، در مجاورت روستای دورود به رودخانهی شمشک میپیوندد. آنگاه در جهت جنوب از روستای جیرود و دهانهی تنگ هملون میگذرد و به شهر میگون میرسد و از آنجا اندکی به سمت شرق منحرف شده. در شهر فشم ضمن پیوستن به رودخانهی زایگان که از شرق به غرب جریان دارد، به سمت جنوب ادامه مییابد تا به اوشان برسد. در حدفاصل شمشک تا اوشان و از سینهکش غربی کوههای شرقی و سینهکش شرقی کوههای غربی درهی عمیقی که شاخهی اصلی و غربی رودخانهی جاجرود در آن جریان دارد و در طول مسیر آن روستاهایی مانند دورود، جیرود، و شهرهای میگون، فشم و اوشان واقع شدهاند، درهها، تنگهها و چشمههایی وجود دارد که آب آنها به طور مستقیم به رودخانهی جاجرود میریزند. آب این درهها و چشمهها مسیر زیادی را طی نمیکنند و چون حوضهی آبخیز آنها محدود است، تشکیل رودخانه نمیدهند. مهمترین این درهها و چشمهها عبارتاند از: ۵.۳.۴.۱ - از اوشان به سمت شمال تا شمشک، سمت شرقی رودخانهی جاجرودآب درهی اسبول در شرق شهر اوشان که از کوه اورجین سرچشمه میگیرد، و همچنین آبدرهای دیگر کـه راه روستـای امامه بـه جـادهی اوشان ـ فشم از آن میگذرد، در حدفاصل شهرهای اوشان و فشم به رودخانهی جاجرود میریزد. در این دره چند درهی فرعی دیگر به نامهای دره گراب، گرندر، کَلارسی، میانگردن] و کَلماهیان وجود دارد که هرکدام چند چشمهی کوچک دارند. در فصل بهار از این مسیر آب قابل توجهی به رودخانهی جاجرود میریزد. در حدفاصل جادهی فشم به امامه تا درهی مسیر رودخانهی زایگان و در دامنههای سینهکش غربی کوه همهن، چند دره به نامهای دره سیاه توک، اشکارچال، همهن و چهارقلیشاه وجود دارد که چشمههایی کوچک با آب دائمی و فصلی از شرق به غرب در آنها جریان دارند و به رودخانهی جاجرود میریزند. در حدفاصل رودخانهی زایگان یا به قول اهالیِ فشم زاگنـهرود تـا منتهاالیه شمـال شهـر میگـون ــ که به تنگهی هملون و منطقهی گاوچال (مرز میگون و شمشک) ختم میشود ــ و در سینهکش سمت غربی کوه دیملا و دامنههای جنوب غربی کوه آبک، درهها و تنگههایی در جهت شرق به غرب و شمال به جنوب وجود دارد که آب دامنههای کوههای یادشده را به سمت رودخانهی جاجرود هدایت میکند. مهمترین این تنگهها و درهها عبارتاند از:درهی کوه آهی، گَلنِک، سیاهلیز، دُمدره، کَلّهرودبار (مرز فشم و میگون)، درهی گاوچال، درهی آبشار، باغبُن، همون یا هامون که از آنجا جادهای به سوی میگون نو احداث کردهاند، چپدره، خربزدره، سیالیز، ارض طول یا گرزِ طول که هتل جهانگردی در بالای تپهی آن ساخته شده، مزرعهی ویوچال، درهی حبیب، تنگ بن و پَلَکدره. مهمترین چشمههای این حوضه چشمهی سرخگردنی و چشمهی آبک در دامنهی جنوبی کوه آوک یا آبک است. در حدفاصل گاوچال تا روستای دورود و دامنههای غربی کـوههـای پینسـوم و چمـن و گـردنـهی لجنی ــ که در امتـداد جنوب بـه شمال یکدیگر واقع شدهاند ــ حداقل ۵ دره وجود دارد که در جهت شرق به غرب، آب آنها جاری میشود و به رودخانهی جاجرود میریزند. مهمترین این درهها و چشمهها عبارتاند از: درهی آبک، درهی کوچال، درهی گتهگردن و سرچشمه و درهی چشمهی جوزدارکشون که از همه پرآبتر است. ۵.۳.۴.۲ - از شمشک به سمت جنوب تا اوشان، سمت غربی رودخانهی جاجروددر سمت غربی روستای دورود و رودخانهی جاجرود کوهی به نام تِلارپشت وجود دارد که در سینهکش سمت شرقی آن درهای به همین نام هست که آب آن به رودخانهی جاجرود میریزد. در سمت غربی روستای جیرود درهای به نام اوخوره وجود دارد که آبریز آن از غرب به شرق است. در این دره چند تنگهی کوچک و چند چشمه وجود دارد که ضمن تأمین آب مصرفی روستای جیرود سرانجام، آب آن به رودخانهی جاجرود میریزد. مهمترین تنگهها و چشمههای این دره عبارتاند از: کیلهپی، آبشار، بندگاه، چشمهی اوخوره، تیزهی اوخوره، تیزهی کچولک، حلبیچال و سرخکیچال. در سمت جنوب روستای جیرود، تنگهی هملون واقع شده است. این تنگه طول زیادی ندارد، اما آب بخشی از دامنههای شمالی کوه هملون به داخل آن سرازیر میشود و در جهت غرب به شرق به رودخانهی جاجرود میریزد. این تنگه آب فراوانی دارد و بهسبب نبودِ ساختوساز در طول آن کاملاً پاکیزه است. حدفاصل تنگهی هملون تا مرکز شهر میگون و در سینهکش دامنههای شرقی کوههای هملون، استرچال و خانیکــ که در امتداد شمال بـه جنوب یکدیگر قرار دارند ــ درهها و چشمههایی وجود دارند که مسیر آب آنها به سمت شهر میگون است و به رودخانهی جاجرود میریزند. مهمترین این درهها و چشمهها عبارتاند از: لوسر پایین، لوسر بالا، بِندارکوه، درازمُردوک، سیلواز، درهی ناوه، تِلاسر و استرچال که دارای چشمههای فصلی و دو چشمهی دائمیاند. افزون بر موارد یادشده، چند چشمه در محلات مختلف شهر میگون وجود دارد که مهمترین آنها چشمهی خزان در بالامحله و در مقابل چشمهی خزان و سمت شمال رودخانه چشمهی مشرجب (مشهدی رجب) بودند و هر دو آنها هنگام احداث دیوار سنگی رودخانه کور شدند. در بالامحله و در جایی به نام سنگمیون که چنار کهنسالی به نام هفتچنار وجود داشت، چشمهی مقدسی به نام چشمهی شفا هست که اکنون در ملک شخصی قرار گرفته است و اهالی به آن دسترسی ندارند. چشمهای در پایینمحله و در مکانی به نام مَرشک با نام چشمهی کیمین، چشمهای در تلاسر به نام کهریز و در نزدیکی آن چشمهای به نام هفتچشمه وجود دارند که تمامی اراضی تلاسر و مرشک را با آب آنها آبیاری میکنند. ۵.۳.۵ - رودخانهی آهنگرکرودخانهی آهنگرک رود کوچکی است که از دامنههای جنوبی کوه استرچال از شمال غربی شهر میگون سرچشمه گرفتهاست. آب دامنههای غربی کوه خانیک و مزرعهی استرچال به آن میریزد و در جهت جنوب شرقی وارد تنگهی آهنگرک میشود. آنگاه از منطقهی جوسانک عبور کرده، آب دامنههای شمالی کوه آهار (میانکوه) و کوه دوالون به آن اضافه میگردد و در جنوب و مجاورت شهر میگون به رودخانهی اصلی جاجرود میریزد. طول این رود از سرمنشأ تا اتصال به رودخانهی جاجرود حدود ۵/ ۵ کمـ است. در گذشته که اراضی و مراتع درهی آهنگرک تبدیل به باغ و مناطق مسکونی نشده بود، از این رود، آب دائمی به رودخانهی جاجرود اضافه میشد، اما اکنون فقط در فصل بهار و در مواقع بارندگیهای شدید و وقوع جریان سیلاب، سهمی از آب این رود به جاجرود تعلق میگیرد. در منطقهی آهنگرک چند قنات نیز برای جبران کمبود آب حفر کردهاند که هنوز آبدهی دارد. مناطق و درههای مسیر درهی آهنگرک از میگون به سمت غرب به نامهای مرشک، جوسونک، آهنگرک پایین، میشهچشمه (چشمهی میش)، مینسی، آهنگرک بالا، هِـمِن و قنات آهنگرک هستند. درهی آهنگرک در انتهای غربی به دو دره تقسیم میشود: درهی سمت شمال شرقی به نام فشکدره (خشکدره) و درهی سمت شمال غربی به نام مَگسنگ. در سمت غربی آهنگرک نیز درهای به نام اودره (آبدره) وجود دارد که دارای چشمهای دائمی است. در حد فاصل شهر میگون تا فشم و از آنجا تا اوشان، و در سمت غربی رودخانهی جاجرود که سینهکش شرقی کوههای دوالون، حاجیهآفتابکوه و میانکوه واقع شده است، چند دره و چشمهی کوچک وجود دارند که عمدتاً آب آنها فصلی است و به رودخانهی جاجرود میریزند، ولی از اهمیت چندانی برخوردار نیستند. ۵.۳.۶ - رودخانهی آهاررودخانهی آهار یکی از شاخههای اصلی رودخانهی جاجرود محسوب میشود و آبی دائمی و فراوان به آن میریزد. این رودخانه از شمال غربی به سمت جنوب شرقی جریان دارد و دارای حوضهی آبخیز وسیعی است. کوههایی که حوضهی آبخیز رودخانهی آهار را تشکیل میدهند، از جنوب شرقی به شمال غربی به ترتیب عبارتاند از: دامنههای جنوبی میانکوه، دامنههای جنوبی کوه دوالون، دامنههای جنوبی کوه آهار، دامنههای غربی کوه استرچال و کوه آهنگرک، و دامنههای غربی کوه صندوق چال. کوههایی که حوضهی آبخیز رودخانهی آهار را از سمت شمال به جنوب تشکیل میدهند، عبارتاند از: دامنههای جنوب شرقی کوه و قلهی سیچال واقع در مرز شهرستان شمیران و استان البرز (کرج)، و دامنههای شرقی کوههای اللهبند، گردنهی زرگاه، کوه قلعهی دختر، گردنهی آهاربشم، کوه آهاربشم، گردنهی گلکیله، کوه وهُمند، دریوک (دریاچه) قزقونچال و دریوک توچال که همگی در امتداد شمال به جنوب یکدیگر و در مرز شهرستان شمیران و استان البرز واقع شدهاند. کوههایی که حوضهی آبخیز رودخانهی آهار را از سمت غرب به طرف شرق به وجود میآورند، عبارتاند از: دامنههای شمالی کوههای توچال و قلهی سرتوچال، کوه پیازچال، کوه لزون] و کوه و گردنهی سیاهبند که همگی در جهت غرب به شرق یکدیگر قرار دارند. این حوضهی آبخیز که محدودهی آن ذکر شد، گستردهترین حوضهی آبخیز رودخانهی جاجرود و منطقهی لواسان و رودبار قصران است . بیش از ۴۵ دره و تنگه، و بالغ بر ۸۰ چشمه در آن وجود دارد که غالباً دارای آب دائمیاند. آب این رودخانه بهرغم آبیاری باغهای وسیع و تأمین آب آشامیدنی ساکنان مناطق و روستاهای شکرآب، آهار، ایگل، باغ گل و میان آنها، بهصورت دائمی و فراوان به رودخانهی جاجرود نیز میریزد. مهمترین درهها و تنگهها و چشمههای حوضهی آبخیز رودخانهی آهار از شهر اوشان به سمت شمال غربی و سپس از شمال غربی به سمت جنوب و از جنوب به سمت شرق عبارتاند از: تنگهی ماهیچال، گوکدره، [تنگهی شنستان، درهی ریگک، تنگهی غلامعلی و تنگهی آخورین که در حدفاصل اوشان و ایگل قرار دارند و آبریز آنها از شمال به جنوب است. این تنگهها در بهار دارای آباند، اما در فصل تابستان آب بیشتر آنها میخشکد. تنگهی چنگک، درهی پند، درهی لَوار، درهی میانکوه و چند دره از کوه آهار، تنگههای حدفاصل ایگل تا آهار را تشکیل میدهند. آبریز این تنگهها در جهت شمال شرقی به جنوب غربی است و غالباً دارای آب دائمیاند، اما آب آنها زیاد نیست. در سمت شمال روستای آهار، تنگهای وجود دارد که آبریز آن از شمال غربی به سمت جنوب شرقی است. این تنگه و آب جاری در آن را میتوان یکی از شاخههای فرعی رودخانهی آهار به شمار آورد. آب این تنگه به آب پشکنک معروف است. در طول مسیر این تنگه که حدود ۶ کمـ درازای آن است و به کوههای صندوقچال و اللهبند ختم میشود، دهها تنگۀ فرعی و چشمهی آب وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از: گلتنگه، اوچالک(چالهی کوچک آب)،سَدَربند، چشمویک(چشمهی کوچک)، زیارتگاه، آسیابدر، دهتنگه، درهی اسبول، سیاهخونیک، بِخِبند (زیربند) و بندگاجره. مهمترین تنگههای حدفاصل روستای آهار و شکرآب از شرق به غرب عبارتاند از: درهی کمرلیزک، کیلهقشنگک (جوی قشنگ کوچک)، تنگهی اودریون، تنگهی بیشه، تنگه گُلگلوک، تنگهی انبارک و تنگهی لومحمدجاخور. تنگههای سمت جنوب رودخانهی آهار از شکرآب به سمت آهار عبارتاند از: تنگهی آبشار شکرآب، تنگهی شنگاهره، تنگهی بازارک، تنگهی پلنگدره، خاصکریمان (در گویش محلی تنگهی خاص هم میگویند) و تنگهی گوآللکه. در سمت جنوب روستای ایگل، درهای وجود دارد که آبریز آن از سمت جنوب به طرف شمال است. این دره درحقیقت یکی از درههای دامنهی شمالی کوه توچال به شمار میرود و روستای ایگل در انتهای این دره که به رودخانهی آهار ختم میشود، واقع شده است. نام این دره را اهالی منطقه تنگپارو میگویند. از این تنگه آب دائمی زیادی که حاصل ذوبشدنِ برف سینهکش شمالی توچال است، به رودخانهی آهار افزوده میشود. در مجاورت این دره، درهی دیگری به نام آبدره وجود دارد که دارای چشمهای به همین نام است و آب روستای ایگل از آن تأمین میگردد. از این دره نیز آب دائمی به رودخانهی آهار میریزد. در سمت جنوب روستای باغ گل و در سینهکش شمالی کوه توچال در محدودهی این روستا، درهای به نام بندجویک وجود دارد که آبشاری به همین نام در آن جاری است. از این دره و چشمههای موجود در آن، آب کمی به رودخانهی آهار افزوده میشود. در حدفاصل شهر اوشان تا لشکرک و در سینهکش شمالیِ بلندیهای توچال که روستاهای کوچک حاجیآباد، رودک، امینآباد و زردبند در آن واقع شدهاند، چند چشمهی کوچک وجود دارد که آب روستاهای یادشده را تأمین میکنند. مازاد آب مصرفی این چشمهها در جهت جنوب به شمال از طریق چند دره و تنگه به رودخانهی جاجرود میریزد. مهمترین این چشمهها و تنگهها از غرب به شرق عبارتاند از: سیاهآبدره؛ باغ رودبار؛ درهی آخورین که آب مصرفی روستای حاجیآباد از چشمهای به نام سرچشمه و بخشی از آب مصرفی اهالی روستای رودک از چشمهی سرسندر و چشمهی لوآسچار از بالای درهی آخورین که کوه آخورین نامیده میشود، تأمین میگردد. چشمهی عروس یا عروسک؛ تنگهی آفتاب یا چشمهی خورشید؛ درهی یخچالک یا آبگُدَر؛ زیارتدره در مرکز روستای رودک؛ چشمهی سیاهیَلَرد که بخشی دیگر از آب مصرفی اهالی روستای رودک از آن تأمین میشود. چشمهی مراد در سمت چپ زیارتدره که اهالی آن را مقدس میدانند؛ تنگهی دهک؛ درهی ویمه؛ درهی الیستون در سمت غرب روستای حاجیآباد. درهی ماستونک (به معنی چسبنده؛ ماستونک نام علفی است که محصول آن بسیار چسبنده است)؛ درهی اورنگ؛ گلوندگاه واقع در غرب روستای زردبند. درهی شنگزار؛ و درهی فولادوش در شرق روستای زردبند که مرز این روستا و لشکرک نیز محسوب میشود. این دره فقط در فصل بهار آب دارد. [ویرایش] ۶ - آخرین منابع آبی رودخانهی جاجروددر فاصلهی روستای زردبند تا محل تاج سد لتیان که آخرین رشتهکوههای البرز مرکزی با ارتفاعات کم در آنجا قرار گرفته است، هیچ چشمهی آبی وجود ندارد. آخرین منابع آبی رودخانهی جاجرود چشمههاییاند که در دامنهی جنوبی کوههای شمال شهر لواسان ــ حدفاصل لشکرک تا روستای سبوبزرگ و کوه آلون که مرز مشترک شهر لواسان و روستاهای نیکنامده و برگ جهان و رودخانهی برگ جهان است ــ از سمت شمال به جنوب جریان دارند. این چشمهها عمدتاً کمآباند و آب آنها توسط جمعیت ساکن در اطراف مصرف میشود و به رودخانهی جاجرود نمیریزد، اما در گذشته میریخته است. این چشمهها همانهاییاند که روستاهای قدیم و محلات محدودهی یادشده مانند نوشانی، احمدآباد، جائیج، گلندوک، نجارکلا، کلاک، ناران، سبوکوچک، تیمورآباد و سبوبزرگ را آبیاری میکردند. [ویرایش] ۷ - داشتن آب فراوان و قابل توجهرودخانهی جاجرود بهرغم حوضهی آبخیز محدودی که دارد و قلمرو آن ذکر شد، بهعلت قرارگیری در دامنههای بلندترین ارتفاعات البرز مرکزی و کوههای پربرف آن، دارای آبی فراوان و قابل توجه است. این رودخانه بخشی از دشت پهناور ری را آبیاری میکند و سبب رونق و آبادانی آن شده است. امروزه نیز شهرستانهای پاکدشت و ورامین با آب این رودخانه به حیات خود ادامه میدهند. [ویرایش] ۸ - انجام ساختوسازهای بیرویه در تمام درهها و شاخههای رودخانهآنچه موجب نگرانی است، ساختوسازهای بیرویهای است که در طول تمام درهها و شاخههای این رودخانه بهطور روزافزون صورت میگیرد. اکنون به گونهای است که آب چشمهها برای مصرف اهالیِ مناطق مسکونی، به درون منابع سیمانی عظیم هدایت میشود و از آنجا توسط لولهها به داخل منازل ارسال میگردد. آنگاه پس از مصرفشدن، از مجاری فاضلاب در پاییندست روستا به درهها و رودخانهها وارد میشود و نهایتاً به سد ریخته، پس از صرف هزینههای سنگین تصفیه شده، برای مصرف دوباره به تهران ارسال میگردد. [ویرایش] ۹ - مسیر عبور رودخانه پس از خروج از سد لتیانرودخانهی جاجرود پس از خروج از سد لتیان، در جهت جنوب ادامهی مسیر میدهد، از محدودهی شهرستان شمیران بیرون میرود، در مسیر خود زمینهای روستاهای عباسآباد، جاجرود و خسروآباد را آبیـاری میکند، و پس از بـریدن راه تهـران ـ آمـل به دهستان سیاهرود وارد میشود. آنگاه از زمینهای روستاهای سعیدآباد، ترقیون و سنجریان میگذرد و به منطقهی حفاظتشدهی خجیر وارد شده. پس از گذر از دامنهی شرقی کوه سوریقلعه در روستای یوردشاه آب رودخانهی دماوند به آن میریزد. سپس وارد جلگهی پارچین میشود و در جنوب آن، در بلندیهایی عمود بر امتداد جریان جاجرود از آبراهی ژرف به پهنای حدود ۳۰ متر ــ که به هنگام طغیانهای بهاری، جریان آب در آن بسیار مهیب میشود ــ میگذرد. در همین محل با زهکشیهایی که به عمل آمده است، این رودخانه به شاخابههای بسیاری تقسیم میشود و زمینهای دشت ورامین را آبیاری میکند. اما شاخهی اصلی آن در جنوب شرقی شریفآباد در محلی به نام بندعلیخان با رودخانهی کرج میآمیزد و از آنجا به نام رودخانهی بندعلیخان یا جارجارود خوانده میشود و به دهستان قمرود از توابع استان قم وارد میشود، و سرانجام، در دامنهی جنوبی کوه بندسیاه در ۸۹ کیلومتری شمال شرقی شهر قم به دریاچهی نمک قم میریزد. [۱]
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ۱۳۷۳ ش.
[۲]
جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، تهران، ۱۳۷۶ ش، ص۴۶۳.
[۳]
جعفری، عباس، رودها و رودنامه ایران، تهران، ۱۳۷۶ ش، ص۱۶۳.
[۴]
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، جلد۱، تهران، ۱۳۱۰ ش، ص۸۶ -۸۷.
[۵]
فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، جلد۳، تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۱۴.
[ویرایش] ۱۰ - درازا،حـوضهی آبـریـز و میانگین آبدهیدرازای رودخـانـهی جـاجـرود حـدود ۱۴۰ کمـ اسـت و حـوضهی آبـریـز آن حـدود ۸۰۰‘۲ کمـ ۲ وسعت دارد. جـاجرود دارای رژیم برفابی، و آب آن دائمی است و از ذوب برفهای البرز میانی پدید میآید. میانگین آبدهی سالانهی آن در محل سد لتیـان، ۲۹۵ میلیـون مـ۳، حـداقـل آن ۱۳۴ میلیـون مـ۳، و حداکثر آن ۵۵۸ میلیون مـ۳ در سال اندازهگیری شده است. آبدهی لحظهای آن نیز در همین محل به طور متوسط ۵/ ۱۷ مـ۳ در ثانیه است. اما در سالهای کمباران و خشکسالی، این میزان به ۴ مـ۳ در ثـانیه کاهش، و در زمانهای سیلابی تـا ۲۳۵ مـ۳ در ثانیه افزایش مییابد. [۶]
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ۱۳۷۳ ش.
[ویرایش] ۱۱ - نقش رودخانه در آبیاری و آبادانی زمینهای ورامین و دشت ریرودخانۀ جاجرود رسوبات بسیاری را با خود به همراه میآورد. زمینهای حاصلخیز ورامین از همین رسوبات شکل گرفته است. [۷]
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، جلد۱، تهران، ۱۳۱۰ ش، ص۸۷.
این رودخانه از دیرباز نقشی بسزا در آبیاری و آبادانی زمینهای دشت تاریخی ری داشته است. ظاهراً نخستینبار حمدالله مستوفی در سدهی ۸ ق/ ۱۴ م از این رودخانه یاد و نام آن را «جایجرود» ضبط کرده است. [۸]
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، جلد۳، لیدن، ۱۳۳۱ ق/ ۱۹۱۳ م، ص۲۲۰.
به نوشتهی او آب جاجرود در دشت ری در حدود آبادیهای قوهد(قوهه) و اسان/ ابیانبه حدود ۴۰ جوی تقسیم، و بیشتر آب دشت ری از آب آن تأمین میشده و به هنگام بهار و فصل پرآبی، هرزآبش به کویر جنوب دشت ری میریخته است. [۹]
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، جلد۱، تهران، ۱۳۱۰ ش، ص۸۷.
[۱۰]
یاقوت، بلدان، جلد۴، صفحه۲۰۵.
از نام دو آبادی که در نوشتهی حمدالله مستوفی به آنها اشاره شده است، امروزه نشانی از اسان/ ابیان نیست. اما در زمان ما روستایی به نام قوهه در ۱۹ کیلومتری شمال ورامین وجود دارد که همچون زمان حمدالله مستوفی، آب جاجرود در حوالی آن به چندین شاخابه تقسیم میشود. [۱۱]
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، جلد۱، تهران، ۱۳۲۸ ش، ص۱۷۲.
[۱۲]
کریمان، حسین، قصران، ( کوهسران)، جلد۱، تهران، ۱۳۵۶ ش، ص۴۰.
[ویرایش] ۱۲ - نام اصلی رودخانه جاجروددر دورهی قاجاریه با پایتختشدن تهران، کتابهای جغرافیایی آن روزگار آگاهیهای بیشتری از وضعیت نواحی پیرامون تهران ازجمله رودخانهی جاجرود به دست میدهند. به نوشتهی اعتمادالسلطنه، نام این رودخانه در اصل «جایجهرود» منسوب به روستایی به نام جائیج از توابع لواسان بوده است که در گذر زمان به جاجرود بدل گشته است. [۱۳]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، جلد۴، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص۱۸۷۲.
این نظر اعتمادالسلطنه را حمدالله مستوفی که از این رودخانه با نام «جایجرود» یاد کرده است [۱۴]
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، جلد۳، لیدن، ۱۳۳۱ ق/ ۱۹۱۳ م، ص۲۲۰.
تأیید میکند.[ویرایش] ۱۳ - ایجاد دو پل در جاجروددر دورهی قاجاریه ــ بـا افزونشدنِ آمدوشدها از دیگر جـاها بـه تهران ــ برای تسهیل در رفتوآمد از تهـران بـه مازندران، در دو نقطه از جاجرود که عبورومرور در آنها بیشتر صورت میگرفت، دو پل برپا گردید. نخست پلی بر سر راه لشکرک به گلندوک که در ابتدا چوبی بوده، و از آنجا به لار و نور و کجور میرفتهاند و هرساله شماری از مسافران و چهارپایان بهسبب نااستواری آن پل، به رودخانه میافتادند و تلف میشدند. تا آنکه در (۱۲۹۵ هـ.ق/ ۱۸۷۸ م) به فرمان ناصرالدین شاه قاجار پلی استوار در محل آن پل از سنگ و آهک برپا شد. [۱۵]
مهندس، محمد، «جغرافیای دره رودبار قصران»، به کوشش حسین کریمان، میراث اسلامی ایران، به کوشش رسول جعفریان، قم، ۱۳۷۵ ش، ج ۳، ص۶۹.
[۱۶]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، جلد۴، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص۱۸۹۵.
دیگر پلی بر سر راه سرخهحصار به بومهن که توسط حاجی میرزا بیک، فراش خلوت ناصرالدین شاه، با صرف مبلغ ۰۰۰‘۲۴ تومان به پول آن زمان بر روی رودخانهی جاجرود بسته شد. [۱۷]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، جلد۴، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص۱۸۹۵.
در آن روزگار ظهیرالدوله نیز قصد داشت تا در محل کبودگنبد (در حوالی ورامین) پلی بر روی جاجرود برپا کند. این پل که دارای ۸ پایه بود و کار ساخت آن تا مرحلهی بالاآمدن پایهها تا پایپوشش پیش رفته بود، ظاهراً بهسبب درگذشت ظهیرالدوله نیمهکاره رها شد. [۱۸]
اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است ... ، تهران، ۱۳۷۷ ش، ص۲۰۱.
افزون بر اینها پلهایی نااستوار در روزگار قاجارها بر روی جاجرود وجود داشت که اهمیت چندانی نداشتند. [۱۹]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، جلد۴، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص۱۸۹۶.
امروزه چندین پل استوار بر روی رودخانهی جاجرود بسته شده است که نقاط مسکونی کنارههای آن را به دیگر جاها متصل میسازد؛ از آن جملهاند: پلهایی در فشم، کمرخانی، لشکرک و جاجرود. [۲۰]
کریمان، حسین، قصران، ( کوهسران)، جلد۱، تهران، ۱۳۵۶ ش، ص۱۲۷.
[ویرایش] ۱۴ - عملیات احداث سد بر روی جاجرودبا توسعهی شهر تهران در روزگار قاجار، حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمد شاه (سل ۱۲۵۰-۱۲۶۴ هـ.ق/ ۱۸۳۴- ۱۸۴۸ م) قصد آن داشت تا با بستن سدی بر روی جاجرود، بخشی از آب تهران را تأمین سازد. او برای این کار در درهای میان دامنههای کوه تلهرز و ورجین در محلی به نام زردابست به احداث سدی همت گماشت. اما این سد نیمهکاره رها شد و ساخت آن به انجام نرسید. در سالهای پایانی دورهی قاجار در زمان نخستوزیری رضا خان، سردار سپه، بار دیگر اندیشهی بستن سدی بر روی جاجرود قوت گرفت و طرحی به این منظور ارائه شد که بهسبب نبودِ بودجه به اجرا درنیامد. در (۱۳۰۶ هـ.ش/ ۱۹۲۷ م) به هنگام پادشاهی رضا شاه، بار دیگر برای بستن سد بر روی جاجرود بهمنظور تأمین بخشی از آب و برق تهران، طرحی ارائه شد که این بار نیز بهسبب کمبود بودجه، این طرح به انجام نرسید. [۲۱]
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، جلد۲، تهران، ۱۳۱۰ ش، ص۳۱۹-۳۲۰.
اما سرانجام، در سال (۱۳۳۸ هـ.ش) مطالعات ساخت سد لتیان بر روی رودخانهی جاجرود آغاز گردید و در سال (۱۳۴۲ هـ.ش) عملیات احداث آن شروع شد و در سال (۱۳۴۶ هـ.ش/ ۱۹۶۷ م) به بهرهبرداری رسید. [۲۲]
«سد لتیان و نیروگاه کلان»، «آب تهران» (بش ).
[ویرایش] ۱۵ - پانویس
[ویرایش] ۱۶ - منبع•کرمهمدانی، علی، پازوکیطرودی، ناصر، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ،برگرفته از مقاله «رودخانه جاجرود»، ص۶۷۳. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | رودخانه جاجرود
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
