|
| ||||||||||||||||||||||||
ارامنه، خیابان و کوچه xiyābān va(o) kūče-ye arāmane، اقامت ارمنیان در تهران به دوران کریم خان زند برمیگردد و از سال (۱۱۵۸ هـ.ق/ ۱۷۴۵ م) به ثبت رسیده است. ارمنیان در ابتدا در ده دولاب و سپس در محلهی دروازهقزوین ساکن شدند و کلیسای گئورک مقدس در این محله بنا گردید. با گسترش تهران در دوران قاجار، مناطق جدیدی به ارامنه اختصاص یافت. کوچهها و خیابانهایی به نام ارامنه نامگذاری شدند، از جمله کوچهی ارامنه نزدیک دروازهعبدالعظیم و خیابان ارامنه (اکنون خیابان علیرضا فروزش). مناطق ارمنینشین در تهران شامل مدرسهها و کلیساهای مختلفی بود، از جمله مدرسهی هایگازیان و سنژوزف. این محلات به عنوان مراکز فرهنگی و اجتماعی ارمنیان شناخته میشدند. امروزه برخی محلهها و خیابانها به نام ارامنه شناخته میشوند، اما بسیاری از ارمنیان این مناطق را ترک کرده و به دیگر محلهها یا کشورها مهاجرت کردهاند. [ویرایش] ۱ - معرفی خیابان و کوچه ارامنهخیابان و کوچه ارامنه شماری از خیابانها و کوچههای تهران که در گذر زمان، هریک به سبب اقامت ارمنیان در آن، چندی به این نام شهرت یافتند. [ویرایش] ۲ - تاریخچه اولیه حضور ارمنیان در تهراندیرینگی اقامت ارمنیان در تهران به دورهی کریمخان زند بازمیگردد. گزارشهایی دربارهی اقامت ارمنیان از سال (۱۱۵۸ هـ.ق/ ۱۷۴۵ م) بهبعد در تهران در دست است. [۱]
هوویان، آندرانیک، ارمنیان ایران، تهران، ۱۳۸۰ ش، ص۱۵-۱۶.
در آن زمان، چند خانوادهی ارمنی سنگتراش یا جواهرساز از جلفای اصفهان به تهران فراخوانده شدند. اینان در ده دولاب، واقع در جنوب شرقی تهران، بیرون از حصار شاهتهماسبی اقامت گزیدند. [ویرایش] ۳ - گسترش ارمنینشینی در دوره قاجارگفتهاند آقا محمد خان قاجار در سال (۱۲۱۰ هـ.ق/ ۱۷۹۵ م) جمعی از اسرای ارمنی را بههمراه چند خانوار دیگر ارمنی از قراباغ به تهران کوچانید. این گروه بههمراه دو خانوادهی ارمنی اهل تفلیس در محلهی دروازهقزوین اسکان یافتند و کلیسای کوچکی در آنجا بنا نهادند. مهاجرت ارمنیان به تهران در دورهی فتحعلیشاه بیشتر شد و اغلب مهاجران جدید نیز در محلهی دروازهقزوین ساکن شدند. کلیسای گئورک مقدس نیز به سال (۱۳۰۱ هـ.ق/ ۱۸۸۴ م) در این محله به جای کلیسای قدیم بنا نهاده شد. [ویرایش] ۴ - موقعیت آن در نقشههای مختلفموقعیت آن در نقشههای مختلف به اینگونه است: ۴.۱ - نقشه کرشیشبهاستناد «نقشهی کرشیش» دو محل در داخل حصار قدیم تهران، در شمار محلاتی بودهاند که بهنام ارمنیان نامگذاری شده بود؛ • نخست کوچهای نزدیک به دروازهعبدالعظیم واقع در جنوب محلهی بازار، که پایینتر از کوچهی غریبان قرار میگرفت. این کوچه امروزه شهید موسوی نام دارد. گرچه همچنان از آن با نام کوچهی ارامنه یاد میشود. کلیسای تادئوس بادوغیمئوس مقدس که نزد تهرانیها به «طاووس» شهرت دارد، در این کوچه واقع است. • دومین محلهای که داخل حصار قدیم تهران نام کوچهی ارامنه بر آن نهاده بودند، نزدیک دروازهقزوین (میدان شاهپور سابق/ وحدت اسلامی کنونی) جای داشت. بازارچهی حاج طرخانی که در میدان وحدت اسلامی قرار دارد، در محل گذر قلی به کوچهای شمالی ـ جنوبی منتهی میشود که در دورهی ناصری کوچهی ارامنه نام داشت. کلیسای گئورک مقدس در این کوچه قرار دارد. این کوچه در دورهی پهلوی تغییر نام داد و به کوچهی کلیسا یا آنگونه که اهالی محل میگفتند، «کلیسیا» شهرت یافت. نام امروزی این کوچه مغفوری است. ۴.۲ - نقشه نجمالدولههمچنین در «نقشهی نجمالدوله» از تهران که در سال (۱۳۰۹ هـ.ق/ ۱۸۹۲ م) ترسیم شده است، کوچهای در خیابان ناصری، خیابان ناصرخسرو بالاتر از جلوخان شمسالعماره را بهنام کوچهی ارمنیها ثبت شده است. تنها محلهی ارمنینشین در محدوهی مرکزی تهران دورهی ناصری به شمار میرود و امروزه بهنام کوچهی حاجینایب شهرت دارد. مناطق ارمنینشین تهران با تخریب حصار شاهتهماسبی و گسترش تهران در روزگار ناصرالدین شاه در سال (۱۲۸۴ هـ.ق) در محلهی بیرون دروازهقزوین گسترش یافت. با بررسی «نقشهی نجمالدوله»، روشن میشود که محلهی دروازهقزوین، به آن بخش از تهران اطلاق میشد که مابین دروازهی قدیم قزوین (میدان وحدت اسلامی کنونی) و دو دروازهی جدید قزوین (میدان قزوین کنونی) و دروازهگمرک (میدان گمرک سابق/ میدان رازی کنونی) قرار داشت و در تقسیمبندی شهری، تابعی از محلهی بزرگ سنگلج به شمار میرفت. [ویرایش] ۵ - موقعیت جدید آنهمزمان با گسترش حصار تهران، دو خیابان از محل دروازهی قدیم قزوین (میدان وحدت اسلامی) به سمت غرب حصار تهران کشیده شد که یکی به سوی جنوبِ باغی موسوم به باغ جنت گلشن امتداد مییافت و به حصار جدید میرسید. این خیابان امروزه خیابان علیرضا فروزش نام دارد و از میدان وحدت اسلامی تا تقاطع خیابان ولیعصر امتداد دارد. خیابانی دیگر که از محل دروازهی قدیم قزوین به سوی غرب امتداد مییافت، امروزه خیابان شیخ بهایی نام گرفته است. بخشی از خانههایی که ارمنیان در آنها سکونت داشتند، در حدفاصل این دو خیابان تا کوچهی مطیعالدوله قرار داشت و در «نقشهی نجمالدوله»، با عنوان «خانههای رعیتی ارامنه و مسلمان» از آن یاد شده است. [ویرایش] ۶ - وضعیت خیابانها در دوره قاجاردر دورهی قاجار، خیابان کنونی علیرضا فروزش، خیابان ارامنه نام داشت. گفتنی است از خیابان ارامنه کوچهای با نام کوچهی ارامنه بهسوی خیابان دروازهگمرک (خیابان مولوی کنونی) امتداد داشت که بعدها بهنام خیابان بلورسازی شهرت یافت. [۲]
اطلس تهران قدیم، ص۱۶۵.
و امروزه خیابان شهید محمد تشکری نامیده میشود.خیابان ارامنه بهتدریج در دورهی سلطنت مظفرالدین شاه قاجار (۱۳۱۳-۱۳۲۴ هـ.ق/ ۱۸۹۶-۱۹۰۶ م) بهنام یکی از کارکنان ارشد گمرک که لقب معزالسلطان داشت، تغییر نام داد. کمی بالاتر از دروازهی قدیم قزوین، خیابانی قرار داشت که به سمت غرب، به دروازهی جدید قزوین (میدان قزوین) منتهی میشد که در «نقشهی نجمالدوله»، بهنام خیابان دروازهقزوین جانمایی شده است. این خیابان که امروزه خیابان شهید سرگرد علیاکبر بشیری نام دارد، در اواخر دورهی قاجار خیابان ارامنه نامیده شد و تا پایان دورهی پهلوی به همین نام شناخته میشد؛ در حدود سالهای (۱۳۱۶ تا ۱۳۲۳ هـ.ش) بخش غربی این خیابان را بوعلی نامیدند و از دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) با عنوان (سرِ پل) امیربهادر شهرت یافت. [۳]
اطلس تهران قدیم، جم.
عمـارت متعلق به امیربهادر، از درباریان دورهی مظفرالدین شاه، که در این خیابان قرار دارد، امروزه محل انجمن آثار و مفاخر فرهنگی است. گفتنی است در همین نزدیکی، در محدودهی کنونی خیابان ولیعصر، پایینتر از تقاطع خیابان فرهنگ در سمت غرب خیابان، در محل کنونی کوچههای امیرتومان و شهید ژیانپناه، مجموعهی دیگری از خانههای متعلق به ارامنه قرار داشت. در «نقشهی نجمالدوله» این محله در غرب خیابان باغ جنت جانمایی شده است. همچنین در آمار دارالخلافهی تهران [۴]
آمار دارالخلافه تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه (نظام مافی)، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص۴۵۳-۴۵۴.
در خیابان تازه ـ تأسیس پشت باغ جنت از گورستان ارمنیان یاد شده است.[ویرایش] ۷ - بناهای مربوط به ارامنیاناز بناهای مربوط به ارمنیان در این محله میتوان از مدرسهی هایگازیان نام برد. درسال (۱۲۹۷ هـ.ق/ ۱۸۸۰ م) ارمنیان تهران برای مدرسهی هایگازیان در خیابان ارامنه ــ واقع در گذر محمدتقی کر، پاتوق نایبباقر، حدود کارخانهی بلورسـازی ــ بنای جدیدی احداث کردند و در نزدیکی آن سالن تئاتری با صحنهی نمایش ساختند. به گمان قوی، این سالن نخستین سالن تئاتر تهران است. [۵]
هوویان، آندرانیک، «تئاتر ارمنیان در تهران»، تئاتر، تهران، ۱۳۷۸ ش، شم ۲۰-۲۱، ص۱۸۶.
شماری از مدرسههای دورهی قاجار در محدودهی خیابان ارامنه قرار داشت. ازآنمیان میتوان به مدرسهی سنژوزف اشاره کرد، که به سال (۱۳۰۴ هـ.ق/ ۱۸۸۷ م) میسیون کاتولیک فرانسوی آن را تأسیس کرد. مدرسهی سنژوزف در آغاز کار، ویژهی آموزش مقطع ابتدایی دختران بود و بعدها پسران نیز به این مدرسه راه یافتند. [۶]
شیخرضایی، انسیه، «مدارس فرانسوی در ایران»، گنجینه اسناد، تهران، ۱۳۷۱ ش، شم ۷- ۸، ص۹۷.
موزهی مردمشناسی تا (۱۳۴۷ هـ.ش) در ساختمانی متعلق به مختـارالسلطنه پدر سرپـاس مختـاری ــ رئیسپلیس دورهی پهلوی اول ــ در خیابـان ارامنه قرار داشت. پس از آن به کاخ ابیض در ضلع جنوبی محوطهی باغ کاخ گلستان انتقال یافت. [۷]
دالوند، حمیدرضا، «تاریخ پژوهشهای فرهنگ مردم و مردمشناسی ایران»، فرهنگ مردم، تهران، ۱۳۸۷ ش، شم ۲۶، ص۳۳۹و ۳۵۲.
[۸]
حکمت، علیاصغر، «یادداشتهایی از عصر پهلوی موزه مردمشناسی»، وحید، تهران، ۱۳۵۴ ش، شم ۱۸۳، ص۶۴۱-۶۴۲.
[ویرایش] ۸ - خیابانهای امروزی به نام ارامنهاز دیگر خیابانهای تهران که امروزه همچنان ارامنه نامیده میشود، دهمتری ارامنه در محلهی خواجه نظامالملک، در شمال میدان گرگان است. کلیسای وارطان مقدس و مدرسهی ساهاکیان که یکی از ارمنیان نیکوکار آن را بنا نهاده است، در این خیابان جای دارند. بسیاری از ارمنیان ساکن دهمتری ارامنه در چند دههی اخیر این محله را ترک کردهاند؛ برخی از آنها از ایران مهاجرت کردهاند و گروهی نیز به دیگر محلههای شهر همچون مجیدیه و زرکش تغییر مکان دادهاند. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• تاره، مسعود، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «خیابان و کوچه ارامنه»، ص۷۵. |
||||||||||||||||||||||||
