|
| ||||||||||||||||||||||||||||||
آلک آقایان، خانه xāne-ye ālek āqāyān، بنایی مسکونی مربوط به دوره پهلوی اول است. این بنا در خیابان حافظ تهران، خیابان سرهنگ سخایی، انتهای بنبست جهانشاد واقع شده است. در تاریخ ۱ مهر (۱۳۸۲هـ.ش) با شماره ۱۰۸۵۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این خانه متعلق به آلک آقایان (۱۲۶۵–۱۳۴۲ هـ.ش) نماینده ارمنیان ایران در مجلس شورای ملی و بنیانگذار نخستین شرکت حملونقل کالا در کشور بود. عرصه ملک حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ متر مربع وسعت دارد. بنای اصلی آن با زیربنایی در حدود ۵۰۰ متر مربع در دو طبقه ساخته شده است. ساختمان دارای پلانی آزاد و ترکیبی از مصالح سنتی نظیر آجر، چوب، تیرآهن و سیمان است. ورودی اصلی در جبهه غربی قرار دارد و فضای داخلی شامل اتاقهای نشیمن، پذیرایی، آشپزخانه، پلکان، زیرزمین و چند اتاق خواب در طبقه دوم است. فضاها از نورگیری مناسبی برخوردارند و تزئینات داخلی بهجز اسباب قدیمی، ساده و فاقد عناصر تزیینی پرکار هستند. نمای جنوبی و غربی بنا سیمانی و دارای ایوانهایی با ستونهای مدور ساده است، درحالیکه نمای شمالی آجری و یکنواخت باقی مانده است. بازشوها چوبی با نعلدرگاههای قوسی و تختاند و قاببندیهای سیمانبری شده دارند. ساختمان با وجود گذر زمان همچنان استوار باقی مانده و بهجز پوشش شیروانی، نیازمند مرمت جدی نیست. [ویرایش] ۱ - معرفی خانه آلک آقایانخانه آلک آقایان بنایی مسکونی احتمالاً از دورهی پهلوی اول بود. متعلق به آلک آقایان (۱۲۶۵-۱۳۴۲ هـ.ش/ ۱۸۸۶-۱۹۶۳ م)، واقع در خیابان حافظ، خیابان سرهنگ سخایی، انتهای بنبست جهانشاد، پلاک ۷ است. این اثر در تاریخ (۱/ ۷/ ۱۳۸۲ هـ.ش) به شمارهی ۸۵۳‘۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. [ویرایش] ۲ - تاریخچهآلک آقایان نمایندهی ارمنیان ایران در دورههای پنجم و چهاردهم مجلس شورای ملی و نیز نخستین مؤسس شرکت حملو نقل کالا در ایران بود. [۱]
دانشنامه ایرانیان ارمنی، به کوشش ژانت لازاریان، ص۹۹، تهران، ۱۳۸۸ ش.
گفته میشود محدودهای که خانهی آقایان در آن واقع است، از غرب به شرق یعنی از ابتدای خیابان سرهنگ سخایی کنونی تا تقاطع خیابان سیتیر، همگی درگذشته جزو زمینها و املاک آقایان بوده، که به مرور زمان تفکیک و مالکیت آنها واگذار شده است. از جملهی این املاک، ملک واقع در جبههی غربی بناست که ویژگیهای معماری آن مشابه خانهی آقایان است. گویا این ملک متعلق به فلیکس آقایان، فرزند آلک آقایان بوده که بعدها در اختیار ساگینیان، از دیگر نمایندگان ارمنیان در مجلس شورای ملی ایران قرار گرفت. هماکنون (۱۳۹۲ هـ.ش) نیز در اختیار ورثهی ساگینیان است. [۲]
آوانس (مسئول دفتر حقوقی ارمنیان مستقر در خانه آقایان)، گفتوگو با مؤلف.
دفتر کار آلک آقایان که در گوشه جنوب شرقی عرصه بوده، اکنون نیز کاربری پیشین خود را بهعنوان دفتر حقوقی حفظ کرده است. بنای اصلی (خانه مسکونی) توسط ورثه، مرمت و بازسازی شده است و استحکام قابل قبولی دارد. تنها بخشی که نیاز به تعمیر دارد، ورقههای حلبی شیروانی است که باید تعویض شود. درختان باغ نیز بهسبب کمبود آب خشکیده، و از بین رفتهاند. [۳]
طایفه، سیما، تحقیقات میدانی.
[ویرایش] ۳ - ویژگیهای کالبدی و ساختاریموقعیت قرارگیری ملک بهگونهای است که از جبههی جنوبی به بنبست جهانشاد و از ۳ جبههی دیگر به املاک مجاور محدود است. ساختمان با پلانی آزاد در شمالیترین نقطهی عرصه واقع شده است. تنها از جبههی شرقی به حصار عرصه و ساختمان مجاور متصل است. عرصه مساحتی حدود ۵۰۰‘۱ تا ۰۰۰‘۲ مـ۲ دارد و ورود بـه آن از طریق دری واقع در گوشهی جنوب غربی امکانپذیر است. بنا در دو طبقه و با زیربنایی در حدود ۵۰۰ مـ۲ سـاخته شده است. [ویرایش] ۴ - سازمان فضاییبخش عمدهی مصالح بنا را آجر، چوب، تیرآهن و سیمان تشکیل میدهد. ساختمان پلانی آزاد دارد، اما تناسبات آن تقریباً بهشکل مربع است. [۴]
خانه آقایان، گزارش ثبتی، اداره کل میراث فرهنگی استان تهران، تهران، ۱۳۸۱ ش.
۴.۱ - طبقه اول بناورود به ساختمان از جبههی غربی فراهم شده است. پس از ورودی، راهروی قرار دارد که در دو طرف آن اتاقهای نشیمن و اتاق پذیرایی جای دارند. پذیرایی، اتاق بزرگ و یکپارچهای است که نور داخلی آن از طریق پنجرههایی در ضلع غربی اتاق تأمین میشود. اتاقهای نشیمن در جبههی جنوبی خانه واقع شده و توسط درهای میانی از داخل به یکدیگر مرتبطاند. انتهای راهرو و در جبههی شرقی بنا، آشپزخانه و پلکان چوبی مرتبط با طبقهی بالا قرار دارد. زیر پلکان و اندکی پایینتر از تراز راهرو، دری دیده میشود که به زیرزمین خانه راه مییابد. گویا در گذشتههای دور، خانه آبانباری داشته که مسیر تردد به آن از همین در بوده است. [۵]
آوانس (مسئول دفتر حقوقی ارمنیان مستقر در خانۀ آقایان)، گفتوگو با مؤلف.
در مسیر چرخش پلکان و در پاگرد اول، یک آبریزگاه و حمام قرار دارد که کف آن با سرامیکهایی با طرح کلاسیک کفسازی شده است. ۴.۲ - طبقه دوم بنافضاهای طبقهی دوم تا حد زیادی مشابه طبقهی همکف است. تنها تفاوت در نیمهی شرقی این طبقه دیده میشود که شامل یک آبریزگاه و دو اتاق است. در نیمهی غربیِ طبقهی بالا و منطبق بر طبقهی همکف، یک راهرو کوتاه غربی ـ شرقی واقع شده است که در دو طرف آن ۳ اتـاق خواب و یک اتاق بزرگ قرار دارد. اتاقها نقشهای همسان با اتاقهای همکف دارند و توسط درهای میانی به یکدیگر مرتبط میشوند. فضاهای داخلی بنا در دو طبقه، سقفی نسبتاً بلند و تخت دارند. بهواسطهی آزادبودن بنا، هر اتاق دارای چند پنجره است و نور مناسب دارند. کف تمامی اتاقها و راهروها موکتپوش است و تنها دو اتاق طبقهی بالایی در سالیان اخیر پارکت شدهاند. نمای درونی بدون تزیینات است، اما وجود اسباب قدیمی ازجمله لوسترها، آویزها، و اسباب چوبی و مبلمانی که نمایانگر سبک هنری دورهی خود هستند، فضای درون ساختمان را به نحوی مطلوب آراسته است. [ویرایش] ۵ - نمای بنانمای ساختمان در دو جبههی غربی و جنوبی از جنس سیمان سفید است و تنها در جبههی شمالی آجری است؛ همین نکته میرساند که نمای سیمانی بعدها به بنا اضافه شده است. نمای اصلی (جنوبی) ساختمان دارای یک حجم پیشآمده در مرکز است که در طبقهی همکف بهصورت بخشی از فضای داخلی ساختمان و در طبقهی دوم بهشکل یک ایوان کوچک است. ۵.۱ - ایوانها و ستونهاایوان در دو طرف خود دارای ۴ ستون مدورِ نسبتاً قطور است. ستونها تزیینات ویژهای ندارند و تنها در قسمت ساقه، ابزارهایی بهشکل شیارهای عمودی دارند. همچنین جلوِ بخش مرکزی نما در طبقهی همکف، سکویی سنگی تعبیه شده که با اختلاف چند پله از کف حیاط قابل دسترسی است و اشراف بیشتری را به فضای حیاط فراهم میآورد. در منتهیالیه شرقی این نما، بخشی از بدنه، نسبتبه بقیهی سطوح، اندکی پس نشسته است و انعکاسی از پلان را در خود دارد. ۵.۲ - نمای غربیدر نمای غربی، یک ایوانِ ورودی وجود دارد که در دو طبقه ایجاد شده و دسترسی به آن از طریق چند پلهی کوتاه از جانب جنوبی آن میسر است. این ایوان بهصورت فضایی پیشآمده نسبتبه سطح بدنه است که در دو طرف با دو جرز قطور چهارگوش استوار شده است. ایوان طبقهی دوم نیز در دو طرف خود ستونهایی با مشخصات پیشگفته در ایوان جنوبی بنا دارد. ۵.۳ - نمای جنوبیدر نمای جنوبی و غربی تعدادی بازشو دیده میشود که همگی از جنس چوب کار شدهاند. بخش مرکزی نمای جنوبی دارای دو پنجره با نعل درگاه قوسیشکل است و در بقیهی بدنه، پنجرهها نعل درگاه تخت و کرکرههای چوبی دارند. در نمای غربی نیز بازشوهایی با مشخصات مشابه در نمای جنوبی به چشم میخورد. نمای ساختمان فاقد تزیینات است و تنها در گوشههای ساختمان و گرداگرد بازشوها، قابهای سیمانبریشده با شیارهای افقی دیده میشود. در ترکیب با کرکرههای چوبی پنجرهها، در عین سادگی بر زیبایی نما افزوده است. همچنین بازشوهای قوسیشکل در نمای جنوبی و غربی دارای دو ستونوارهی سیمانی در دو طرف خود هستند. چند بوته گل ظریف نیز بالای ورودی غربی خانه دیده میشود. نمای شمالی بهسبب قرارگیری در پشت ساختمان مهجور و یکنواخت است و تنها تعدادی در و پنجره بر بدنهی آن قرار دارد. [۶]
طایفه، سیما، تحقیقات میدانی.
[ویرایش] ۶ - پانویس
[ویرایش] ۷ - منبع• طایفه، سیما، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «خانه آلک آقایان»، ص۴۴۷. ردههای این صفحه : بناهای تاریخی تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||
