• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

حکیم الهی اول

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


حکیم ‌الٰهی \ hakīm elāhī\، میرزا محمدجعفر لواسانی معروف به حکیم‌الٰهی اول (۱۲۱۵–۱۲۹۸ هـ.ق/ ۱۸۰۰–۱۸۸۱ م)، عالم دینی، فیلسوف، مدرس و از رجال برجسته‌ی سیاسی-اجتماعی دوره‌ی قاجار بود.
او در اصفهان به درجه اجتهاد رسید و در حکمت عملی و عرفان صاحب‌نظر گشت.
حضور در دربار فتحعلی‌شاه و ارتباط نزدیک با قائم‌مقام فراهانی و عباس‌میرزا، وی را در عرصه سیاست مؤثر ساخت.
او همچنین متولی امامزاده عبدالله و از مشاوران امیرکبیر در اصلاحات اجتماعی بود.
با وجود نگارش آثار محدود، نفوذ فکری و اجتماعی او در قرن ۱۳ ق. چشمگیر بود.
وی در سال (۱۲۹۸ هـ.ق) در تهران درگذشت و بنا بر وصیت، در نجف دفن شد.

[ویرایش]

۱ - معرفی حکیم الهی اول


میرزا محمدجعفر لواسانی، معروف به حکیم‌الٰهی اول (۱۲۱۵- ۱۲۹۸ هـ.ق/ ۱۸۰۰-۱۸۸۱ م)، عالم دینی، مدرس و از رجال اجتماعی و سیاسی دوره‌ی قاجار بود.
او در لواسان متولد شد و پدرش، میرزا حسن‌علی، به زبدة‌الفضلا شهرت داشت.
[۱] آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۲۴۷.
[۲] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

[ویرایش]

۲ - تحصیل و جایگاه علمی


او در آغاز جوانی در اصفهان سکنا گزید، در حوزه‌ی علمیه آن شهر به‌تحصیل در حکمت الٰهی و فقه اسلامی پرداخت و سپس به درجه‌ی اجتهاد رسید.
در حکمت عملی، تاریخ حدیث و علوم معقول عالمی فاضل شد.
چنان‌که در آن روزگار از نمایندگان برجسته حکمت عملی به شمار می‌رفت.
[۳] آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش.

[۴] قزوینی، محمد، «وفیات معاصرین»، یادگـار، تهران، ۱۳۲۵ ش، س ۳، شم‌ ۵، ص۳۹.
[۵] الگار، حامد، میرزا ملکم خان، ترجمه جهانگیر عظیما، تهران، ۱۳۶۹ ش، ص۵۱.

از استادان حکیم‌الٰهی لواسانی آگاهی چندانی در دست نیست؛ اما روایت شده که عرفان را در محضر استاد سیدرضی لاریجانی، مدرس بزرگ حوزه‌ی علمیه اصفهان فراگرفته است.
[۶] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

میرزا محمدجعفر لواسانی در سال‌های آخر سلطنت فتحعلی شاه پس از کسب درجه اجتهاد به دربار او راه یافت.
[۷] عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۱۳۰.

[ویرایش]

۳ - فعالیت‌های سیاسی و ارتباط با رجال دولت


راه یافتن او به دربار فتحعلی شاه سبب آشنایی‌اش با میرزا ابوالقاسم قائم مقام، وزیر عباس‌میرزا گردید.
خیلی زود از طریق قائم‌مقام مورد توجه خاص عباس‌میرزا واقع شد.
قائم‌مقام معمولاً در مسائل سیاسی روز با او مشورت می‌کرد.
[۸] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

ظاهراً درگذشت عباس‌میرزا در (۱۲۴۹ هـ.ق/ ۱۸۳۳م) و قتل ابوالقاسم قائم‌مقام در (۱۲۵۱ هـ.ق/ ۱۸۳۵ م) و آغاز صدارت حاجی میرزا آقاسی در دربار محمد شاه قاجار باعث کناره‌گیری موقت میرزا محمدجعفر از صحنه سیاست و دربار گردید.
[۹] حکیم الٰهی، محمدجعفر،، «اسناد تاریخی»، وحید، تهران، ۱۳۵۴ ش، س ۱۳، شم‌ ۱۷۸، ص۶۸-۶۹.
[۱۰] حکیم الٰهی، محمدجعفر، ۴ صفحه از «وقایع سفر عباس‌میرزا به شرق ایران»، موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی» (نک‌:هم‌، آل‌داود)، ص۴، ص۱۲۱۰.

[ویرایش]

۴ - تولیت امامزاده عبدالله (ری)


درباره‌ی میرزا محمدجعفر لواسانی، از سوی محمد شاه قاجار دو فرمان صادر شده که امروزه در دست است:
• یکی فرمان برقراری مقرری برای وی؛
• دیگری تفویض تولیت امامزاده عبدالله، در نزدیکی حضرت عبدالعظیم (ع) در ری به او.
میرزا محمدجعفر از جانب علیشاه ظل‌السلطان، برادر عباس‌میرزا، حاکم وقت تهران تصدی و تولیت بقعه امامزاده عبدالله را برعهده گرفت و تا (۱۲۷۶ هـ.ق/ ۱۸۵۹ م) بیش از ۳۰ سال، این سمت را عهده‌دار بود.
میرزا محمدجعفر در این مدت در آبادانی و رونق بقعه امامزاده عبدالله بسیار کوشید.
همچنین در زمینه‌ی احیای کاریزها و غرس درختان و دیوارکشی باغ‌های ری تلاش‌های بسیاری مبذول داشت.
[۱۱] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶-۲۳۳.

او سرانجام در سال (۱۲۷۶ هـ.ق) تولیت بقعه امامزاده عبدالله را به داماد خود، میرزا سید محمد، پسر سید رضی لاریجانی واگذار کرد.
[۱۲] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶.

[ویرایش]

۵ - فعالیت‌های حکیم الهی


براساس نوشته‌هایی که از حکیم‌الٰهی به دست رسیده، او مدتی ملاباشیگری کرمانشاه را عهده‌دار بوده است.
هر چند ملاباشیگری او در کرمانشاه مسجل است، اما از آن‌چه بر او در این سمت گذشته و از زمانی که در کرمانشاه و همچنین مدتی که در قم مقیم بوده، آگاهی چندانی در دست نیست.
[۱۳] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶.

[ویرایش]

۶ - نقش در اصلاحات عصر ناصری


میرزا محمدجعفر در دوره‌ی سلطنت ناصرالدین شاه، مورد توجه شاه بود.
امیرکبیر نیز در آن دوره در اصلاحات اداری خود، او را به نظارت در بیع، شرا، هیئت، تقسیمات ارثی و شرکتی، نکاح و طلاق، وصیت و استقراض و جز آنها گمارد.
او در ارزیابی تولیدات صنعتی کارخانه‌هایی که در زمان صدراعظمی امیرکبیر برپا شده بود، طرف مشورت وی بود.
[۱۴] معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۲۷۷.
[۱۵] معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۳۰۱.
[۱۶] معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۳۰۵.
[۱۷] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۷.

افزون‌برآن، میرزا محمدجعفر با بسیاری از رجال خوش‌نام و اصلاح‌طلب آن روزگار همچون حسام‌السلطنه، فرهاد میرزا معتمدالدوله و حسنعلی خان امیرنظام گروسی همراه بود.
[ویرایش]

۷ - افکار و ویژگی‌های شخصیتی


بیشتر رجال از او به نیکی یاد کرده و او را با عنوان حکیمی متدین و مصلح، آزاداندیش و آزادی‌خواه، از معتمدان و طرفداران ایجاد تحولات و رواج افکار نو در آن روزگار بـه شمار آورده‌اند.
[۱۸] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۹-۲۳۱.
[۱۹] آدمیت، فریدون، اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران، ۱۳۵۱ ش، ص۱۵۹.
[۲۰] امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۲ م،ج۱۵، ص۲۷۵.
[۲۱] حاج سیاح، محمدعلی، خاطرات، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، ۱۳۴۶ ش، ص۸۰.
[۲۲] خان ملک ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، تهران، ۱۳۴۶ ش، ج۲، ص۴۱.

برخی از مؤلفان دوره‌ی قاجار میرزا محمدجعفر را مردی بی‌پروا و سخن‌گویی بی‌پرده معرفی کرده‌اند، که با زبانی تند، از ناهمواری‌ها و ناسازگاری‌های آن روزگار سخن می‌گفته است.
[۲۳] هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، تهران، ۱۳۴۴ ش، ص۹۲.

برخی نیز او را از نمایندگان برجسته‌ی فلسفه‌ی حکمت عملی دانسته‌اند که به «انجمن فراموش‌خانه» در آن روزگار توجه و علاقه نشان می‌داده است.
[۲۴] الگار، حامد، میرزا ملکم خان، ترجمه جهانگیر عظیما، تهران، ۱۳۶۹ ش، ص۵۱.

[ویرایش]

۸ - آثار و نوشته‌ها


از میرزا محمدجعفر لواسانی نوشته‌های کمی بر جا مانده است.
• یکی از آثار او نوشته‌ای کوتاه با عنوان «مسافرت عباس میرزا به ممالک شرقی» است.
او در این رساله به شرح لشکرکشی عباس‌میرزا به ولایات شرقی ایران پرداخته است.
سبب شکست محاصره‌ی اول هرات را در نافرمانی افسران و مستشاران انگلیسی در سپاه ایران دانسته است.
همچنین به سیاست خارجی دولت انگلستان تاخته و کژرفتاری این دولت با ایران را نتیجه سیاست‌های نادرست حاجی میرزا آقاسی دانسته است.
[۲۵] آل‌داود، علی، «نوشته‌ای درباره عباس‌میرزا و تصویر جدیدی از وی»، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۶۵ ش، ج ۲، ۱۲۰۸-۱۲۰۹.
[۲۶] حکیم الٰهی، محمدجعفر، ۴ صفحه از «وقایع سفر عباس‌میرزا به شرق ایران»، موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی»، ص۱۲۱۰. (نک‌: هم‌ ، آل‌داود).
[۲۷] شـورا، خطـی، ج۲۱، ص۱۲۹- ۱۳۰.

• رساله‌ای نیز در ۱۱ صفحه با موضوع اولین نشان ذوالفقار مزین به تمثال حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در (۱۲۷۳ هـ.ق) که ناصرالدین‌شاه طی مراسمی به مبارکی فتح هرات در آن سال به سینه زد، نوشته است.
[۲۸] شـورا، خطـی، ج۱۳، ص۲۷۴-۲۷۵.

• افزون بر رساله‌های یادشده، شرحی از دعـای صباح نیز به حکیم‌الٰهی منسوب است.
[۲۹] آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۱۳، ص۲۵۳.
[۳۰] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش، ج۱، ص۲۶۹.
[۳۱] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۳۳.

در پشت یک جزوه از اسکندرنامه نظامی به خط میرعماد در کتابخانه‌ی سلطنتی، تصدیقی به خط خوش از وی به یادگار مانده است.
[۳۲] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ۱۳۵۸ ش، ج۳، ص۶۷۲.

[ویرایش]

۹ - لقب حکیم‌الٰهی و تداوم آن در خاندان


این‌که لواسانی از چه زمانی و توسط چه کسی به حکیم‌الٰهی ملقب گردید، به طور دقیق معلوم نیست.
نخستین سندی که از او با عنوان حکیم الٰهی یاد شده، فرمان محمد شاه است که تولیت امامزاده عبدالله را به او واگذارد.
پس از درگذشت او این لقب در خاندانش باقی ماند.
فرزندش میرزا شمس‌الدین و نواده‌اش میرزا فضل‌الله نیز در تهران به حکیم الٰهی ملقب و معروف بودند.
[۳۳] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶-۲۲۷.
[۳۴] اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش.

[ویرایش]

۱۰ - خاندان و فرزندان


حکیم‌الٰهی ۶ فرزند داشت.
مشهورترین آنان میرزا شمس‌الدین حکیم‌الٰهی لواسانی (ه‌ م) است.
[۳۵] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۳۴.

حکیم‌الٰهی در سال (۱۲۸۶ هـ.ق) بخشی از اراضی [[|خلازیر]]، از توابع شمیران را خریداری کرد.
این اراضی به نام او «الٰهیه» نام گرفت.
[۳۶] ستوده، منوچهر، جغـرافیـای تـاریخـی شمیـران، تهـران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۲۰.

نیاکان میرزا محمدجعفر نزد سلاطین افشاریه و قاجاریه از احترام خاصی برخوردار بودند.
[۳۷] هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ۱۳۴۰ ش، ج۲، ص۷۰۷.

خانواده‌ی او، نسب خود را با ۱۶ واسطه به خواجه نظام‌الملک طوسی وزیر آلب‌ارسلان و ملکشاه سلجوقی می‌رساندند.
[۳۸] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

برادر او میرزا علی‌محمد لواسانی مشهور به «صفا»، شاعر و خطاط معروف دوره قاجار بود.
عمه او زوجه‌ی آقا سید حسن تقوی، نیای بزرگ خاندان سادات اخوی در لواسان بود.
[۳۹] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
[۴۰] آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۲۴۷.
[۴۱] قزوینی، محمد، «وفیات معاصرین»، یادگـار، تهران، ۱۳۲۵ ش، س ۳، شم‌ ۵، ص۳۹.

[ویرایش]

۱۱ - وفات


حکیم‌الٰهی در سن ۸۳ سالگی در ۲۲ صفر سال (۱۲۹۸ هـ.ق) در تهران درگذشت.
برحسب وصیت خود، در نجف‌ اشرف به خاک سپرده شد.
[۴۲] الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

[ویرایش]

۱۲ - پانویس

 
۱. ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۲۴۷.
۲. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
۳. ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش.
۴. ↑ قزوینی، محمد، «وفیات معاصرین»، یادگـار، تهران، ۱۳۲۵ ش، س ۳، شم‌ ۵، ص۳۹.
۵. ↑ الگار، حامد، میرزا ملکم خان، ترجمه جهانگیر عظیما، تهران، ۱۳۶۹ ش، ص۵۱.
۶. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
۷. ↑ عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۵۵ ش، ص۱۳۰.
۸. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
۹. ↑ حکیم الٰهی، محمدجعفر،، «اسناد تاریخی»، وحید، تهران، ۱۳۵۴ ش، س ۱۳، شم‌ ۱۷۸، ص۶۸-۶۹.
۱۰. ↑ حکیم الٰهی، محمدجعفر، ۴ صفحه از «وقایع سفر عباس‌میرزا به شرق ایران»، موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی» (نک‌:هم‌، آل‌داود)، ص۴، ص۱۲۱۰.
۱۱. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶-۲۳۳.
۱۲. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶.
۱۳. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶.
۱۴. ↑ معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۲۷۷.
۱۵. ↑ معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۳۰۱.
۱۶. ↑ معزی، محمد، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیرکبیر، به‌کوشش علی‌آل‌داود، تهران، ۱۳۷۱ ش، ص۳۰۵.
۱۷. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۷.
۱۸. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۹-۲۳۱.
۱۹. ↑ آدمیت، فریدون، اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران، ۱۳۵۱ ش، ص۱۵۹.
۲۰. ↑ امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ۱۳۸۲ ق/ ۱۹۶۲ م،ج۱۵، ص۲۷۵.
۲۱. ↑ حاج سیاح، محمدعلی، خاطرات، به کوشش حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، ۱۳۴۶ ش، ص۸۰.
۲۲. ↑ خان ملک ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، تهران، ۱۳۴۶ ش، ج۲، ص۴۱.
۲۳. ↑ هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، تهران، ۱۳۴۴ ش، ص۹۲.
۲۴. ↑ الگار، حامد، میرزا ملکم خان، ترجمه جهانگیر عظیما، تهران، ۱۳۶۹ ش، ص۵۱.
۲۵. ↑ آل‌داود، علی، «نوشته‌ای درباره عباس‌میرزا و تصویر جدیدی از وی»، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۶۵ ش، ج ۲، ۱۲۰۸-۱۲۰۹.
۲۶. ↑ حکیم الٰهی، محمدجعفر، ۴ صفحه از «وقایع سفر عباس‌میرزا به شرق ایران»، موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی»، ص۱۲۱۰. (نک‌: هم‌ ، آل‌داود).
۲۷. ↑ شـورا، خطـی، ج۲۱، ص۱۲۹- ۱۳۰.
۲۸. ↑ شـورا، خطـی، ج۱۳، ص۲۷۴-۲۷۵.
۲۹. ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، ج۱۳، ص۲۵۳.
۳۰. ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش، ج۱، ص۲۶۹.
۳۱. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۳۳.
۳۲. ↑ بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ۱۳۵۸ ش، ج۳، ص۶۷۲.
۳۳. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۶-۲۲۷.
۳۴. ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ ش.
۳۵. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۳۴.
۳۶. ↑ ستوده، منوچهر، جغـرافیـای تـاریخـی شمیـران، تهـران، ۱۳۷۱ ش، ج۱، ص۲۰.
۳۷. ↑ هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ۱۳۴۰ ش، ج۲، ص۷۰۷.
۳۸. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
۳۹. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.
۴۰. ↑ آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۱۳ ق، مشهد، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۲۴۷.
۴۱. ↑ قزوینی، محمد، «وفیات معاصرین»، یادگـار، تهران، ۱۳۲۵ ش، س ۳، شم‌ ۵، ص۳۹.
۴۲. ↑ الٰهی، امیرسعید، «سه حکیم الٰهی»، پژوهش‌های ایرا‌ن‌شناسی، نامواره محمود افشار، به‌کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج ۱۱، ص۲۲۵.

[ویرایش]

۱۳ - منبع


• جعفری، شیوا، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «حکیم الهی اول»، ص۷۹۱.    


رده‌های این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | علمای تهران
جعبه ابزار