|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
دزاشیب، تکیه te(a)ky(iy)e-ye dezāšīb، که با نام تکیهی سیدالشهدا (علیهالسلام) نیز شناخته میشود. یکی از تکایای کهن شمیران است که در خیابان شهید امیرحسین کریمی (بوعلی) قرار دارد. تاریخچهی آن به دوران قاجار بازمیگردد و در دورهی ناصری توسعه یافته است. این بنا، با مساحتی حدود ۵۰۰ متر مربع، دارای دیوارهای کاهگلی و ستونهای چوبی است و در حدود سال (۱۳۲۰ هـ.ش) به شکل کنونی درآمد. تکیه شامل مجموعهای ارزشمند از اشیاء تاریخی و مذهبی، کتیبههای قرآنی و فضاهایی چون طاقنماها و تالار شاهنشین است. مراسم مذهبی، از جمله نماز جماعت و عزاداری ماه محرم، به طور فعال در آن برگزار میشود. تکیه دزاشیب در سال (۱۳۸۴ هـ.ش) با شمارهی ۱۲/۲۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. [ویرایش] ۱ - معرفی و موقعیت تکیه دزاشیبتکیه دزاشیب یا تکیهی سیدالشهدا (علیهالسلام)، از تکیههای کهن شمیران که در خیابان شهید امیرحسین کریمی (بوعلی) و در محلهی دزاشیب واقع است. بنای تکیهی دزاشیب از ۴ جهت توسط کوچه فلاح در شمال، کوچه علوی در جنوب، کوچه تکیه در غرب، و خیابان کریمی در شرق محدود شده است. به این ترتیب، ساختمان تکیه به صورت بنایی آزاد، روی شیب خیابان کریمی ــ که در جهت شمالی ـ جنـوبی است ــ قرار دارد. زمین تکیه چهارضلعی غیرمنتظم است و مساحتی حدود ۵۰۰ مـ۲ دارد. [ویرایش] ۲ - قدمت و تاریخچهاز دیرینگی این تکیه آگاهی چندانی در دست نیست. براساس معماری بنای تکیه و همچنین به اعتقاد افراد کهنسال محلهی دزاشیب، پایه و اساس این بنا در اوایل سلسلهی قاجار شکل گرفته و در دورهی ناصری نیز توسعه یافته است. گفته میشود که در گذشته در قسمت شمالی این تکیه مسجدی کوچک وجود داشت که بعدها به زمین تکیه افزوده شد. ساختمان کنونی بهجز شیروانی آن، به هزینهی افراد محل و همت رضاقلی خان مجدالممالک ــ از رجال دورهی قاجار ــ بـا مساحت بیش از ۵۰۰ مـ۲ ساختـه شد. این تکیه که دیوارهای کاهگلی و ستونهای چوبی آن هنوز باقی مانده است. درگذشته سقفی چادری داشت که بعدها در حدود دههی (۱۳۲۰ هـ.ش) به همت حاج محمدعلی عباسی معروف به یخچالی، به شیروانی بدل شد. [ویرایش] ۳ - شکل ظاهری تکیهدر این تکیه همچون تکیههای دیگر کتیبههای قرآنی و روایت نادعلیا و ترکیببند محتشم کاشانی در سراسر مسجد تعبیه شده است. همچنین تکیه دارای اسباب و ابزارآلاتی است که نظر هر تازهواردی را به خود جلب میکند. دو علامت پنجتیغهی قدیمی، یک علامت پنجتیغهی نوساز متعلق به رضا عباسی، یک علامت یازدهتیغه، دو توق که اولی متعلق به حاج حسن عباسی و دومی متعلق به احمد عباسی، یک دوستکامی همراه یک گلابدان، دو گلدان وقف محمدرضا قاسمی، همچنین یک نخل و چند طاق شال و بیرق، دو مشعل، چند تابلوی رنگ روغن از وقایع کربلا، و چند پرچم است. این تکیه همچنین دارای طاقنماهای مختلف، تالار شاهنشین و حوض مرمر در وسط آن است. سقف بلند این حسینیه، فضایی خاص را در این حسینیه ایجاد کرده است. [ویرایش] ۴ - کاربردهای تکیهدر این تکیه همه روزه نمازظهر و عصر بهصورت جماعت برگزار میشود. این تکیه در ماه محرم بسیار فعال است و عزاداریها از روز نخست ماه محرم تا پایان ماه، هر شب ادامه دارد. به رسم همهساله، عزاداران تکیهی دزاشیب در شب تاسوعا به امامزاده قاسم میروند و در آنجا عزاداری میکنند. اهالی امامزاده قاسم نیز فردای آن روز یعنی شب عاشورا به تکیهی دزاشیب میروند و جواب پس میدهند. در حدود ۲۴ شب در ماه محرم عزاداران اطعام میشوند. [ویرایش] ۵ - آشپزخانه و موقوفاتایـن تکیه دارای آشپزخانهای مجهز به مساحت ۲۵۰ مـ۲ است که در فاصلهی اندکی از تکیه در انتهای بنبست شهید کاوه جای دارد. این آشپزخانه به همت حاج حسن اسلامی، وقف حسینیهی دزاشیب شده است. تکیهی دزاشیب دارای موقوفاتی است که در آمدهای آن افزون بر برنامه و مراسم عزاداری، صرف تعزیهداری نیز میشود. [ویرایش] ۶ - سخنرانان برجستهای تکیهاز اشخاص برجستهای که از گذشته تاکنون در این تکیه به ایراد سخنرانی پرداختهاند، میتوان به آیتالله طالقانی، حجتالاسلام فلسفی، آیتالله هاشمی رفسنجانی، آیتالله مهدویکنی، حجتالاسلام کروبی، حجتالاسلام هاشمینژاد،آیتالله امامی کاشانی، حجتالاسلام محلاتی و حجتالاسلام علیاکبر ناطقنوری اشاره کرد. [۱]
«تکیه دزاشیب»، محیط زیستدماوند (بش ).
[۲]
«دزاشیب»، کتاب اول (بش ).
[۳]
رکوعی، عزتالله، دزاشیب (دژ سفلا)، تهران، ۱۳۸۳ ش، ص۵.
[۴]
قاسمی، حسن (از اهالی محل)، گفتوگو با مؤلف.
[ویرایش] ۷ - در فهرست آثار ملیاین تکیه در ۳۰ تیرماه سال (۱۳۸۴ هـ.ش) با شمارهی ثبت ۲۱۸‘ ۱۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. [۵]
«ستاد ویژه بقاع متبرکه و بناهای قدیمی»، سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری (بش ).
[ویرایش] ۸ - معماری و داراییهای تکیهساختمان تکیه در دو طبقه ساخته شده، و دارای ۳ ورودی در جبههی شرقی، غربی و شمالی است. در جبههی شرقی تکیه و در دو طرف درِ ورودی آن، چند واحد تجارتی متعلق به تکیه وجود دارد که برخی از آنها در سالهای گذشته از مالکیت تکیه خارج شدهاند. همچنین گفته میشود که در گذشته، در ضلع غربی تکیه، یک قهوهخانه و در ضلع شمالی آن، مغازههای کسبهی محل قرار داشته است. این مغازهها که پشت به غرفهها بودند، با نصب پردهای از غرفهها جدا میشدند و در ایام عزاداری به شرکتکنندگان اختصاص مییافتند. ۸.۱ - نمای داخلی و خارجینمای خارجی و داخلی بنا فاقد تزیینات و نماسازی است. نمای خارجی در وضعیت اولیه اندود کاهگل روی خشت بود، اما به تازگی، جبههی شرقی را از سنگ سفید، و باقی جبههها را سیمان کردهاند. نمای داخلی اندود گچ، و در بعضی جاها آجر است. مصالح اصلی بنا را آجر، خشت، سنگ و تیرهای چوبی تشکیل میدهد، همچنین زیر دیوارهای اصلی بنا از سنگ لاشه استفاده شده است. [۶]
گزارش ثبتی: تکیه دزاشیب، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ۱۳۸۴ ش، ص۱۰.
بنا در طول زمان مشمول تغییراتی شده، اما حذف و الحاق نداشته است. عمده تغییرات ایجادشده در بنا مربوط به شاهنشین شرقی و طاقنمای جنوبی در فضای داخلی است. مالکیت و نظارت تکیهی دزاشیب نیز به سازمان اوقاف تعلق دارد. [۷]
تحقیقات میدانی مؤلف.
نمای اصلی تکیه نمای شرقی است که با یک درِ بزرگ آهنی مشخص شده است. این در متمایل به گوشهی جنوبی نما ست و داخل یک عقبنشینی قرار دارد که میتوان آن را درگاه تکیه به شمار آورد. بر بدنهی درِ ورودی، طرحهای هندسی و بر کتیبهی بالای در که به شکل نیمدایره اجرا شده ، خطوطی به شیوهی ثلث نقش کار استاد حاج محمدباقر عباسی بسته است. ۸.۲ - ویژگیهای درب ورودیدور درِ ورودی، نوار باریکی از کتیبهی کاشیکاری دیده میشود. همچنین در میان سقف درگاه یک چراغ آویز، و در دو طرف در ورودی دو چراغ دیوارکوب بزرگ با نقوش گل و بوته نصب شده است که به نظر میرسد قدمت آنها به اواخر دههی (۱۳۴۰ هـ.ش) برسد. پس از درِ اصلی، پیشخوان (ورودی به فضای داخلی؛ کفشکن سرپوشیده) کوچکی واقع شده است که در سمت چپ آن وضوخانه، و در سمت راست آن یک در چوبی مربوط به بخش زنانه قرار دارد. پیشخوان با کمی انحراف به سمت راست به فضای داخلی تکیه متصل میشود. ۸.۳ - فضای داخلیفضای داخلی به شکل زمینی مستطیلشکل با گوشههای پخ شده است که اضلاع بلند آن در جبههی شمالی و جنوبی قرار دارد. گوشههای پخ تکیه در ۳ جبهه بسته است؛ اما گوشهی جنوبشرقی بهسبب وجود فضای ورودی باز است. در گرداگرد صحن تکیهی دزاشیب شاهنشین، غرفهها، طاقنماها قرار دارند. در آغاز، غرفهها حدود یک متر بالاتر از کف زمین قرار داشتند. شاهنشین نیز دارای سطحی بلندتر از سطح باقی غرفهها بود؛ اما امروزه، کف تکیه تا اندازهی قابل ملاحظهای بالا آمده است. اختلاف سطح میان غرفهها و کف تکیه کاهش یافته است، ضمن اینکه کفپوش سابق آن که آجرفرش و سپس موزاییک بود، سنگفرش شده است. ۸.۴ - ویژگیهای غرفههاتمرکز اصلی غرفهها در جبههی شمالی است. غرفههای شمالی به صورت ۴ اتاق مجزا هستند که حدود ۳۰ سانتیمتر بالاتر از کف زمین قرار دارند. محلی برای نگهداری نخل و تجهیزات صوتی مربوط به مراسم سوگواری تکیهاند. ضلع غربی تکیه به دلیل وجود درِ ورودی و سرای خدمه فقط دارای دو غرفه در گوشههای شمالی و جنوبی است. غرفهی شمالغربی دری دارد که به فضای خدمه مربوط میشود. غرفهی جنوبغربی نیز کاربری آبدارخانه یافته است. درِ غربی پیش از ساخت خیابان قدیمی بوعلی در جبههی شرقی، ورودی اصلی تکیه به شمار میآمد. ضلع جنوبی تنها یک غرفه (در نیمهی غربی) دارد که با یک درِ میانی به فضایی نسبتاً بزرگ راه مییابد که حاصل ادغام ۳ غرفهی جبههی جنوبی است و در حال حاضر (۱۳۹۱ هـ.ش) فقط ستونهای آجری میان غرفهها برجا مانده است. ۸.۵ - شاهنشین تکیهشاهنشین تکیه در جبههی شرقی قرار دارد. این شاهنشین در وضعیت اولیه، دارای سقفی بلند بود؛ اما بعدها از ارتفاع بلند آن برای ساخت طبقهی دوم استفاده شد. هماکنون، شاهنشین شرقی تا لبهی بام با پنجرههای چوبی بزرگ پوشیده شده، و سطح آن اندکی بالاتر از کف تکیه است. شاهنشین شرقی در هر دو طبقه به بانوان اختصاص دارد. دسترسی به این بخش از در واقع در ورودی شرقی و در گوشهی شمالشرقی در داخل تکیه صورت میگیرد. برای دسترسی به طبقهی دوم نیز پلکانی از دم در ورودی شمالی تعبیه شده است. [۸]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۸.۶ - طاقنماهای تکیهاین ورودی به شکل دری کوتاه و کوچک بود که در قسمت بالایی خود طاقنما داشت. برای دسترسی به دیگر طاقنماها نیز پلکانی پس از در ورودی غربی تعبیه شده بود. در حال حاضر، طاقنمای بالای ورودی و پلکان یادشده برداشته شده و فضای ورودی غربی سقفی مرتفع دارد. طاقنماهای جنوبی نیز همانند غرفهها با ادغام شدن در یکدیگر، به صورت فضایی یکدست درآمدهاند. طاقنماها در طبقهی دوم واقع شدهاند. این طاقنماها غالباً متعلق به دو خاندان بومی محلهی دزاشیب، یعنی عباسیها و کاظمیها بوده که در مراسم عزاداری توسط افراد هر خاندان آذینبندی میشده است. در حال حاضر، طاقنماهای شمالی به شکل ایوانی سراسری با ۳ ستون آجری چهارگوش درآمدهاند. طاقنمای شمالشرقی با دیوار گچی بسته شده و بر بدنهی آن تصاویر شهدای محله آویخته شده است. دیگر طاقنماها در جبههی شمالغربی، غربی، جنوبغربی و جنوبیاند، به ترتیب دو به دو با یک درِ میانی به یکدیگر راه دارند. دسترسی به طاقنماهای تکیه از طریق پلکانی که در اتاق خدمه در جبههی غربی، و از گوشهی فضای جنوبی تعبیه شده، امکانپذیر است. در طاقنمای غربی دری دیده میشود که متعلق به اتاق هیئت امنا ست. پیشانی طاقنماها همگی به صورت بدنههای گچی است که لبهی پایینی آنها قوسی منحنی دارد. دو سر انتهایی قوسها به دو طرف و در جهت افقی اندکی امتداد یافته و به شکل خطی صاف به دیوارههای جانبی متصل شده است. بر پیشانی طاقنماها نیز کتیبهای سراسری از آیات قرآنی به خط ثلث روی زمینهی لاجوردی نقاشی شده است. ۸.۷ - حوضهای تکیهدر میان صحن و زیر نورگیر سقف، حوضی مستطیلشکل با گوشههای پخشده قرار دارد. این حوض با کاشی ۱۵×۱۵ فیروزهای رنگ، در دو طبقهی کوتاه ساخته شده است. حوض قبلی که از جنس مرمر سفید بود، در (۱۳۶۰ هـ.ش) جایگزین حوض قدیمیتر تکیه شده بود. [۹]
گزارش ثبتی: تکیه دزاشیب، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ۱۳۸۴ ش، ص۹.
گرداگرد حوض ۶ ستون باربر چوبی با روکش گچ و رنگ قرار دارد که با ارتفاع تقریبی ۱۲ متر تا خرپا پیش رفتهاند. بین ستونهای باربر در فاصلهی حدود ۴متری، تیرهای افقی نصب شده است که در استوار گردانیدن ستونهای باربر نقش دارند. پایهی این ستونها سنگی مدور است. پیش از این، پایهها از سنگ حجاری شده بود؛ اما به سبب پوسیدگی ستونها که ناشی از رطوبت و نم آبانبار واقع در مرکز صحن بود، پایهها تعویض، و بخش پوسیدهی ستونها بریده شد. گفته میشود علت وجود حوض در تکیه به جای تخت، همین آبانبار بوده که آب حمام مجاور تکیه را تأمین میکرده است. ۸.۸ - سقف تکیهسقف تکیه به صورت شیروانی چهارشیب با یک نورگیر در مرکز است. ارتفاع شیروانی از لبهی سقف طبقهی دوم تا انتهای کلاهک نورگیر در حدود ۵/ ۷ متر است. شیوهی ساخت خرپا و مشخصات نورگیر و چگونگی برپایی آن همانند تکیهی بزرگ تجریش (ه م) است. سقف تکیهی دزاشیب همانند دیگر تکیهها در آغاز چادری بود؛ اما بعدها و در حدود دههی (۱۳۲۰ هـ.ش) به همت حاج محمدعلی یخچالی، شیروانی شد. برخی نیز ساخت سقف شیروانی را به فردی به نام استاد یحیى نسبت میدهند. شیروانی کنونی به سالهای میانی دههی (۱۳۷۰ هـ.ش) تعلق دارد و توسط استاد محمود کاظمی زده شده است. [ویرایش] ۹ - پانویس
[ویرایش] ۱۰ - منبع• موسویزاده و طایفه، حسن و سیما، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه تهران بزرگ، برگرفته از مقاله «تکیه دزاشیب»، ص۸۷۳. ردههای این صفحه : تکیه های تهران | دانشنامه تهران بزرگ
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
